Twitter Facebook Linkedin Youtube
BATI AKDENİZ VE KUZEY AFRİKA’DA JEOSTRATEJİK DÜĞÜM: HİBRİT SAVAŞ, GÖÇÜN ARAÇSALLAŞTIRILMASI VE İSRAİL-FAS-İSPANYA DENKLEMİ

BATI AKDENİZ VE KUZEY AFRİKA’DA JEOSTRATEJİK DÜĞÜM: HİBRİT SAVAŞ, GÖÇÜN ARAÇSALLAŞTIRILMASI VE İSRAİL-FAS-İSPANYA DENKLEMİ

08 Kasım, 2026 , 104

Batı Sahra meselesi, Kuzey Afrika’da sömürgecilik sonrası egemenlik tartışmalarının ötesine geçerek göç yönetimi, enerji güvenliği, savunma iş birliği ve büyük güç rekabetinin kesiştiği çok katmanlı bir jeopolitik alana dönüşmüştür. Fas’ın bölge üzerindeki egemenlik iddiası, İspanya ile tarihsel ve coğrafi bağları, Cebelitarık Boğazı ve Batı Akdeniz’in güvenlik mimarisi ile birlikte değerlendirilmelidir. Fas’ın 2020’de İsrail ile ilişkilerini normalleştirmesi ve ABD’nin Fas’ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiasını tanıması, bu denklemde yeni stratejik bağlantılar oluşturmuştur. Buna paralel olarak göç hareketlerinin diplomatik baskı aracı olarak kullanılabildiği, özellikle 2021’de Ceuta’da yaşanan gelişmelerle görünür hâle gelmiştir. Bu çalışma, Fas’ın Batı Sahra politikasını güçlendirmek için göç yönetimi ve İsrail ile ilişkiler üzerinden İspanya üzerindeki etkisini nasıl artırabildiğini incelemektedir. Makale, göçün araçsallaştırılması yaklaşımını kullanırken, İspanya’nın 2022’deki politika değişikliğini tek bir nedene indirgememekte; ABD diplomasisi, güvenlik kaygıları, ikili ilişkiler ve bölgesel enerji dinamiklerini birlikte ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler: Batı Sahra, Fas, İspanya, İsrail, göçün araçsallaştırılması, hibrit baskı, enerji güvenliği

A Geostrategic Knot in the Western Mediterranean and North Africa: Hybrid Warfare, the Instrumentalization of Migration, and the Israel–Morocco–Spain Nexus

Abstract

The Western Sahara question has evolved beyond a postcolonial sovereignty dispute into a multidimensional geopolitical issue intersecting with migration governance, energy security, defense cooperation, and great-power competition. Morocco’s claim over the territory, its historical and geographical ties with Spain, and the security architecture of the Strait of Gibraltar and the western Mediterranean should be considered together. Morocco’s normalization of relations with Israel in 2020, alongside the United States’ recognition of Morocco’s claim over Western Sahara, created new strategic linkages. At the same time, the possibility of migration movements being used as a diplomatic instrument became particularly visible during the 2021 Ceuta crisis. This article examines how Morocco may use migration governance and its strategic relationship with Israel to increase diplomatic leverage over Spain in support of its position on Western Sahara. It approaches the instrumentalization of migration as an analytical framework while avoiding a monocausal explanation of Spain’s 2022 policy shift. US diplomacy, security concerns, bilateral relations, and regional energy dynamics are considered as connected factors. The article distinguishes established developments from analytical interpretations and contested claims of causality.

Keywords: Western Sahara, Morocco, Spain, Israel, instrumentalization of migration, hybrid pressure, energy security

Giriş

Batı Sahra, Afrika’nın kuzeybatısında, Atlantik Okyanusu kıyısında yer alan ve egemenliği uluslararası düzeyde çözüme kavuşmamış bir bölgedir. Coğrafi konumu, doğal kaynakları ve Fas ile Cezayir arasındaki rekabetin merkezinde bulunması, bölgeyi yalnızca yerel bir toprak anlaşmazlığı olmaktan çıkarmaktadır. Batı Sahra sorunu; Avrupa’nın güney sınırlarının yönetimi, göç hareketleri, enerji tedariki, deniz ulaşım hatları ve dış aktörlerin bölgesel politikalarıyla doğrudan ilişkilidir.

Bu çerçevede temel araştırma sorusu şu şekilde formüle edilmektedir: Fas, Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiasını güçlendirmek amacıyla göç yönetiminden ve İsrail ile geliştirdiği stratejik ilişkilerden nasıl yararlanarak İspanya üzerindeki diplomatik etkisini artırmaktadır? Çalışmanın temel savı, Fas’ın coğrafi konumunu ve Avrupa’nın göç yönetimine ilişkin hassasiyetlerini bir dış politika kaldıracına dönüştürebildiği; İsrail ile normalleşmenin ise savunma, teknoloji ve diplomatik destek alanlarında bu kaldıraçla kesişen yeni bir stratejik boyut yarattığıdır.

Yöntem bakımından çalışma, nitel vaka analizi ve ikincil kaynak incelemesine dayanmaktadır. Akademik çalışmalar, politika analizleri ve kurumsal yayınlar birlikte değerlendirilmiştir. Bununla birlikte, göç akışlarının devletler tarafından bilinçli biçimde yönlendirilmesi hakkındaki iddiaların her olayda aynı ölçüde kanıtlanamayacağı kabul edilmektedir. Bu nedenle metin, doğrulanmış gelişmeleri, analitik yorumları ve tartışmalı nedensellik iddialarını birbirinden ayırmayı amaçlamaktadır.

Batı Sahra’nın Jeostratejik ve Ekonomik Önemi

Batı Sahra, Atlantik kıyısında bulunması ve Mağrip coğrafyasındaki konumu nedeniyle stratejik önem taşımaktadır. Bölge, Fas’ın güney yönündeki kara bağlantısını ve Atlantik erişimini güçlendiren bir alan olarak görülürken, Cezayir ve Moritanya ile ilişkiler bakımından da kritik bir konumdadır. Atlantik deniz ulaşım hatları, balıkçılık alanları, fosfat yatakları ve potansiyel enerji kaynakları bölgenin ekonomik ve jeopolitik değerini artırmaktadır.

Bölgenin doğal kaynakları üzerindeki tasarruf, yalnızca ekonomik gelir meselesi değildir; aynı zamanda egemenlik iddiasının fiilî biçimde pekiştirilmesiyle bağlantılıdır. Kaynakların işletilmesi, altyapı yatırımları ve limanların geliştirilmesi, kontrol edilen alanın ekonomik bütünleşmesini artırabilir. Bununla birlikte, kaynakların kullanımı Batı Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkı ve uluslararası hukuk tartışmalarından bağımsız ele alınamaz.

Batı Sahra’nın konumu, Avrupa’nın güney sınırlarına yakınlığı nedeniyle göç ve güvenlik politikalarıyla da kesişmektedir. Fas’ın İspanya’ya uzanan göç güzergâhları üzerindeki coğrafi rolü, Rabat’a ikili ilişkilerde gündem belirleme ve pazarlık kapasitesi sağlayabilmektedir. Bu kapasite, bölgenin stratejik değerini yalnızca askeri veya ekonomik kaynaklarla sınırlı olmayan bir dış politika aracına dönüştürmektedir.

Tarihsel Arka Plan ve Egemenlik Uyuşmazlığı

Batı Sahra, İspanyol sömürge yönetimi altında bulunmuş; dekolonizasyon sürecinde Birleşmiş Milletler’in kendi kendini yönetmeyen bölgeler listesinde yer almıştır. İspanya’nın bölgeden çekilmesinin ardından Fas ve Moritanya bölge üzerinde hak iddialarında bulunmuş, Moritanya daha sonra iddiasından vazgeçmiştir. Fas, bölgenin büyük bölümünde fiilî kontrol sağlamış; Polisario Cephesi ise bağımsızlık talebini sürdürmüş ve Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti’ni ilan etmiştir.

Batı Sahra’nın statüsü, uluslararası toplum açısından tamamlanmış bir egemenlik meselesi değildir. Fas, bölge için kendi egemenliği altında özerklik önerisini öne çıkarırken, Polisario ve onu destekleyen Cezayir, Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkı temelinde bağımsızlık seçeneğinin de değerlendirilmesini savunmaktadır. Bu ayrışma, bölgesel rekabetin ve diplomatik kutuplaşmanın temel unsurlarından biridir.

Fas’ın siyasal söyleminde tarihsel toprak bütünlüğü ve “Büyük Fas” fikrine zaman zaman yer verilmektedir. Ancak bu kavramı güncel Fas dış politikasının her adımını açıklayan, değişmez ve tekil bir resmî program olarak kabul etmek analitik açıdan ihtiyat gerektirir. Daha isabetli yaklaşım, tarihsel anlatıların güncel egemenlik iddiasını meşrulaştırmada nasıl kullanıldığını ve bunun diplomatik pratiklerle nasıl birleştiğini incelemektir.

Fas-İsrail Normalleşmesi ve Stratejik Bağlantılar

Fas ile İsrail arasındaki ilişkilerin 2020’de normalleşmesi, Batı Sahra uyuşmazlığının uluslararası boyutunu etkileyen önemli bir gelişmedir (Singer, 2021; Maghraoui, 2025). Normalleşme süreci, ABD’nin Fas’ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddiasını tanıdığı açıklamayla aynı dönemde gerçekleşmiştir (The White House, 2020; Borgen, 2022). Bu gelişmeler, diplomatik tanıma, bölgesel güvenlik ve ikili ilişkiler arasında karşılıklı çıkarların bulunduğunu göstermektedir.

İsrail-Fas ilişkileri savunma, istihbarat, siber güvenlik, teknoloji ve ekonomik iş birliği alanlarında genişlemiştir. Bu iş birlikleri Fas’ın kapasitesini ve dış politika seçeneklerini çeşitlendirebilir. Ancak İsrail ile normalleşmenin doğrudan İspanya’nın Batı Sahra politikasını değiştirdiğini ileri sürmek, eldeki kanıtların ötesine geçebilir. Daha temkinli bir yorum, normalleşmenin Fas’ın bölgesel stratejik konumunu güçlendiren ve İspanya’nın değerlendirmelerini etkileyebilecek daha geniş bir jeopolitik ortam yarattığıdır.

Bu bağlamda İsrail-Fas ilişkileri, Batı Sahra meselesinde tek başına belirleyici bir neden olmaktan çok, Fas’ın diplomatik ve güvenlik kapasitesini genişleten faktörlerden biri olarak değerlendirilmelidir. ABD’nin tutumu, Avrupa ülkelerinin farklı yaklaşımları ve Mağrip’teki rekabet de aynı analitik çerçevede ele alınmalıdır.

Göçün Araçsallaştırılması ve Ceuta Krizi

Göçün araçsallaştırılması, göç hareketlerinin bir devlet veya siyasi aktör tarafından başka bir aktör üzerinde baskı oluşturmak, taviz elde etmek ya da diplomatik gündemi etkilemek amacıyla kullanılması olarak ele alınabilir. Bu yaklaşımda göçmenler, baskı stratejisinin faili değil; çoğu zaman kırılgan koşullarda hareket eden ve siyasi gerilimlerden doğrudan etkilenen kişiler olarak görülmelidir.

Mayıs 2021’de Ceuta’ya çok sayıda kişinin geçişi, Fas-İspanya ilişkilerinde ciddi bir krize yol açmıştır (Álvarez-Miranda & Brey, 2025; El Bernoussi & Delkáder-Palacios, 2026). Olay, İspanya’nın Polisario lideri Brahim Ghali’yi sağlık gerekçesiyle ülkeye kabul etmesinin ardından yaşanmıştır. Akademik literatürde bu gelişme, Fas’ın sınır denetimini gevşeterek İspanya üzerinde baskı kurduğu bir örnek olarak yorumlanmıştır. Bununla birlikte, göç hareketlerinin tamamını tek bir devlet kararına indirgemek; bireysel tercihleri, ekonomik etkenleri, güvenlik kaygılarını ve sınır koşullarını göz ardı etme riski taşımaktadır.

Ceuta krizi, Fas’ın coğrafi konumundan kaynaklanan asimetrik karşılıklı bağımlılığın İspanya açısından ne kadar önemli ve kırılgan bir alan oluşturduğunu ortaya koymuştur. İspanya, Avrupa Birliği’nin dış sınırlarının yönetiminde Fas ile iş birliğine ihtiyaç duymaktadır. Fas ise bu iş birliğini Batı Sahra gibi öncelikli meselelerde diplomatik temas ve pazarlık alanı olarak değerlendirebilir. Bu durum, göç yönetiminin teknik bir sınır politikası olmanın ötesine geçerek dış politika ilişkilerinde etkili olabildiğini göstermektedir.

İspanya’nın Batı Sahra Politikasındaki Değişim

İspanya, Mart 2022’de Fas’ın Batı Sahra için önerdiği özerklik planını ‘en ciddi, gerçekçi ve inandırıcı’ çözüm zemini olarak nitelendiren bir tutum benimsemiştir (González Vega, 2023; Barreñada Bajo, 2023). Bu değişim, İspanya’nın uzun süredir benimsediği temkinli yaklaşımdan ayrılması bakımından önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Gelişme, Fas-İspanya ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi ve diplomatik gerilimin azaltılması çabalarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Bununla birlikte, İspanya’nın pozisyon değişikliğini yalnızca 2021’deki göç kriziyle açıklamak yeterli değildir. ABD’nin Fas’ın egemenlik iddiasını tanıması, İspanya’nın güvenlik ve göç yönetimi ihtiyaçları, ikili ilişkilerin normalleştirilmesi, bölgesel istikrar arayışı ve diplomatik hesaplar birlikte etkili olmuş olabilir. Bu nedenle göçün baskı aracı olarak kullanılması, değişimin açıklayıcı unsurlarından biri olarak görülmeli; tek ve kesin neden olarak sunulmamalıdır.

İspanya’nın yeni yaklaşımı, Fas açısından diplomatik bir kazanım olarak yorumlanabilir. Ancak bu tutum, Batı Sahra’nın uluslararası statüsünü kesin biçimde çözüme kavuşturmamış; kendi kaderini tayin hakkı ve uluslararası hukuk çerçevesindeki tartışmalar devam etmiştir. Dolayısıyla diplomatik destek ile hukuki statünün nihai çözümü birbirinden ayrılmalıdır.

Fas-Cezayir Rekabeti ve Enerji Güvenliği

Batı Sahra meselesi, Fas ile Cezayir arasındaki tarihsel ve stratejik rekabetin merkezinde yer almaktadır. Cezayir, Polisario Cephesi’ne destek verirken Fas, bölge üzerindeki egemenlik iddiasını ve özerklik planını savunmaktadır. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin kopması ve güvenlik rekabetinin yoğunlaşması, Mağrip’te bölgesel bütünleşmeyi zorlaştırmaktadır.

Bu rekabetin Avrupa’ya yansıyan önemli boyutlarından biri enerji güvenliğidir. Cezayir, Avrupa’nın önemli doğal gaz tedarikçilerinden biridir; İspanya ile enerji ilişkileri de bu çerçevede stratejik önem taşır. Fas-İspanya ilişkilerindeki gerilimler ve İspanya’nın Batı Sahra konusundaki tutumu, Cezayir’in diplomatik tepkileriyle birlikte enerji ve ticaret alanlarında sonuçlar doğurabilmektedir.

Enerji ilişkilerinin siyasi baskı aracı olarak kullanılması ihtimali, Avrupa ülkelerinin dış politika kararlarında çok boyutlu bir risk hesabı yapmasına neden olur. Ancak enerji arzı, göç yönetimi ve Batı Sahra politikası arasında doğrudan ve her durumda aynı yönde işleyen bir nedensellik varsayılmamalıdır. Bu alanlar, aktörlerin karşılıklı bağımlılıklarını ve kırılganlıklarını artıran bağlantılı fakat ayrı politika başlıklarıdır.

Ceuta ve Melilla: Egemenlik, Sınır ve Güvenlik

Ceuta ve Melilla, İspanya’nın Kuzey Afrika kıyısındaki özerk şehirleri olup Fas tarafından tarihsel ve siyasi gerekçelerle tartışmalı görülen alanlardır. İspanya bu şehirleri kendi egemenliğinin parçası olarak kabul ederken, Fas’ın siyasi söyleminde zaman zaman ülkenin toprak bütünlüğü meselesiyle ilişkilendirilmektedir. Bu durum, iki ülkenin sınır ve egemenlik anlayışları arasındaki gerilimi görünür kılar.

Bu şehirler, Avrupa Birliği’nin Afrika kıtasındaki kara sınırları olmaları nedeniyle göç ve güvenlik politikalarında özel bir yere sahiptir. Sınır geçişleri, güvenlik iş birliği ve diplomatik krizler, Ceuta ve Melilla’yı yalnızca yerel yönetim alanları değil, aynı zamanda İspanya-Fas ilişkilerinin stratejik göstergeleri hâline getirmektedir.

Fas’ın göç yönetimi üzerinden sahip olduğu etki, bu şehirlerin konumuyla birlikte daha iyi anlaşılabilir. Ancak bu etki, İspanya’nın egemenlik haklarının veya şehirlerin uluslararası statüsünün otomatik biçimde değiştiği anlamına gelmez. Burada söz konusu olan, coğrafi yakınlığın ve sınır yönetimi bağımlılığının diplomatik pazarlık kapasitesi yaratmasıdır.

Sonuç

Batı Sahra uyuşmazlığı, Kuzey Afrika’da egemenlik, dekolonizasyon ve kendi kaderini tayin hakkı tartışmalarının yanı sıra Avrupa’nın göç yönetimi, enerji güvenliği ve bölgesel güç dengeleriyle iç içe geçmiştir. Fas, Batı Sahra üzerindeki iddiasını güçlendirmek için diplomatik ilişkilerini çeşitlendirmiş; İsrail ile normalleşme ve ABD’nin tanıma kararı, bu stratejik ortamın önemli parçaları olmuştur. Aynı zamanda Fas’ın göç güzergâhları üzerindeki rolü, İspanya ile ilişkilerinde önemli bir pazarlık kapasitesi oluşturmuştur.

2021 Ceuta krizi, göç yönetiminin dış politika baskısı olarak kullanılabileceği yönündeki tartışmaları güçlendirmiştir. İspanya’nın 2022’de özerklik planına verdiği destek ise Fas açısından diplomatik bir kazanım olarak okunabilir. Bununla birlikte, İspanya’nın kararını tek bir krize veya İsrail-Fas ilişkilerine bağlamak analitik açıdan indirgemeci olacaktır. ABD diplomasisi, güvenlik ihtiyaçları, ikili ilişkilerin normalleştirilmesi ve enerji bağlantıları birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak Fas’ın etkisi, yalnızca askeri kapasitesinden değil; coğrafi konumunu, göç yönetimindeki rolünü ve dış ortaklıklarını bir araya getirme becerisinden kaynaklanmaktadır. Batı Sahra meselesinin kalıcı çözümü ise bölgesel güç rekabetinin ötesinde, Sahra halkının kendi kaderini tayin hakkını ve uluslararası hukuk çerçevesindeki çözüm arayışlarını dikkate alan kapsayıcı bir siyasi süreç gerektirmektedir.

.

Sıla OFLUOĞLU
SASAM Göç ve Demografi Uzmanı

____________________

Kaynakça

Álvarez-Miranda, B., & Brey, E. (2025). Reframing coercive engineered migration theory: Ceuta and the Western Sahara. Mediterranean Politics, 30(2), 316–337. https://doi.org/10.1080/13629395.2023.2293417

Barreñada Bajo, I. (2023). The supposed shift that marginalizes Spain from the resolution of Western Sahara conflict. Spanish Yearbook of International Law, 26, 271–284. https://doi.org/10.36151/SYBIL.2023.012

Borgen, C. J. (2022). The art of the deal or ‘abandoning’ self-determination? US recognition of Morocco’s territorial sovereignty over Western Sahara. Israel Law Review, 55(2), 201–224. https://doi.org/10.1017/S002122372200005X

Dworkin, A. (2024, January 30). The Maghreb maze: Harmonising divergent European policies in North Africa. European Council on Foreign Relations. https://ecfr.eu/publication/the-maghreb-maze-harmonising-divergent-european-policies-in-north-africa/

El Bernoussi, Z., & Delkáder-Palacios, A. (2026). State strikes back: The Spanish–Moroccan border crisis from the lens of the Beirut School of Critical Security Studies. PS: Political Science & Politics, 59(Special Issue 2), 242–252. https://doi.org/10.1017/S1049096525101558

González Vega, J. A. (2023). Diplomatic manoeuvres in the dark: How Spain changed its position on the Western Sahara. Spanish Yearbook of International Law, 26, 261–270. https://doi.org/10.36151/SYBIL.2023.011

Maghraoui, D. (2025). The multiple layers of Morocco’s normalization with Israel. In G. Yang, J. Zhang, X. Xiong, & L. Liu (Eds.), Risks, resilience and interdependency (pp. 257–275). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-981-96-7167-0_10

Marino, A., & Hategekimana, V. (2025). Framing migration and migrants through border crises: The case of Ceuta and Melilla. Journal of Immigrant & Refugee Studies, 23(3), 384–403. https://doi.org/10.1080/15562948.2025.2460615

Singer, J. (2021). The Abraham Accords: Normalization agreements signed by Israel with the U.A.E., Bahrain, Sudan, and Morocco. International Legal Materials, 60(3), 448–463. https://doi.org/10.1017/ilm.2021.18

United Nations. (n.d.). Western Sahara. https://www.un.org/dppa/decolonization/en/nsgt/western-sahara

United Nations Security Council. (1991). Resolution 690 (1991) (S/RES/690). https://undocs.org/S/RES/690(1991)

The White House. (2020, December 10). Proclamation on recognizing the sovereignty of the Kingdom of Morocco over the Western Sahara. https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/proclamation-recognizing-sovereignty-kingdom-morocco-western-sahara/

sahipkiran Hakkında

Sahipkıran; 1 Aralık 2012 tarihinde kurulmuş, Ankara merkezli bir Stratejik Araştırmalar Merkezidir. Merkezimiz; a) Türkiye Cumhuriyeti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü savunan; ülkemizin her alanda daha ileri gitmesi ve milletimizin daha müreffeh bir hayata kavuşması için elinden geldiği ölçüde katkı sağlamak isteyen her görüş ve inanıştan insanı bir araya getirmek, b) Ülke sorunları, yerel sorunlar ve yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın sorunlarına yönelik araştırma ve incelemeler yaparak, bu sorunlara çözüm önerileri üretmek, bu önerileri yayınlamak, c) Tespit edilen sorunların çözümüne yönelik ulusal veya uluslararası projeler yürütmek veya yürütülen projelere katılmak, ç) Tespit edilen sorunlar ve çözüm önerilerimize ilişkin seminer ve konferanslar düzenleyerek, vatandaşlarımızı bilinçlendirmek, amacıyla kurulmuştur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir