Twitter Facebook Linkedin Youtube
İBN HALDUN’UN ASABİYYE PERSPEKTİFİ BAĞLAMINDA SOMALİ’DE MİLLİ KİMLİK VE KLAN DAYANIŞMASI

İBN HALDUN’UN ASABİYYE PERSPEKTİFİ BAĞLAMINDA SOMALİ’DE MİLLİ KİMLİK VE KLAN DAYANIŞMASI

11 Eylül, 2026 , , 98

Somali’de ‘ortak bir halka mensup olma’ düşüncesi, güvenlik ve siyasi destek için klana dayanma ihtiyacıyla birlikte varlığını sürdürebilmiştir. Bu durum, milli kimliğin neden her zaman ortak devlet kurumlarına bağlılık üretmediği sorusunu gündeme getirir. Somali’de siyasal parçalanmayı anlamak için milli bilincin varlığından ziyade, insanların korunma ve adil temsil beklentilerinin hangi düzeyde karşılandığına bakmak gereklidir.

Asabiyye ve Klan Dayanışması

Asabiyye, İbn Haldun’un Mukaddime eserinde bir topluluğun üyelerini karşılıklı yardıma, korunmaya ve birlikte hareket etmeye yönelten bağlılıktır. Akrabalık ve ortak soy inancı, bu bağlılığı güçlendirir fakat ittifak ve himaye ilişkileri de benzer bir yakınlık yaratabilir. Dolayısıyla kavramı “kabilecilik” diye çevirmek kapsamını daraltır. Asabiyye, güçlü bir grubun başka grupları çevresinde toplayarak mülk, yani hükümdarlık otoritesi kurabilmesini açıklayan mekanizmadır. Burada devletleşme, insanların aynı kökenden geldiklerini söylemelerinden daha fazlasını, başkalarını bağlayabilen bir otoritenin oluşmasını gerektirir.

Somali toplumunda klan aidiyeti, esas olarak baba tarafından izlenen soy anlatılarıyla kurulur. Darod, Hawiye, Dir, Isaaq ve Rahanweyn/Digil-Mirifle gibi geniş aileler, alt klanlara ve daha küçük dayanışma gruplarına ayrılır ki bunlar yalnızca siyasi aktörler değildir. Klan, güvenlik ve yardımlaşma sağlarken otlaklara ve kaynaklara erişimi düzenler. Siyasi destek, aidiyet ve korunma beklentilerini de taşır. Xeer adı verilen örfi hukuk, gruplar arasında uzlaşmanın dayanaklarından biridir.

Parçalanmış Coğrafya ve ‘Büyük Somali’ İdeali

Modern milli bilinç, sömürge dönemindeki bölünmeye karşı siyasal örgütlenmeyle biçimlendi. Somali nüfusu Britanya, İtalya, Fransa ve Etiyopya yönetimleri arasında parçalanmıştı. 1940’larda Somali Gençlik Birliği’ne dönüşen hareket, dil, din ve ortak geçmişi bağımsızlık talebi etrafında seferber etti. Kültürel yakınlığın dayanakları daha da eskiydi. Bunların tek devlet talebine dönüşmesi, belirli bir tarihsel sürecin ürünüydü. British Somaliland, 26 Haziran 1960’ta bağımsızlık elde etti. 1 Temmuz’da, BM vesayeti altında İtalya tarafından yönetilen eski Italian Somaliland’ın bağımsızlığını kazanmasıyla iki bölge birleşerek Somali Cumhuriyeti’ni kurdu.

12 Ekim 1954’te kabul edilen bayrağın beş köşeli beyaz yıldızı bu bölünmüş coğrafyanın izini taşır. Beş uç, geleneksel olarak eski Italian Somaliland ve British Somaliland’ı, French Somaliland’ı yani bugünkü Cibuti’yi, Etiyopya’daki savaşa neden olmuş Ogaden’i ve daha geniş Somali yerleşimlerini ve Kenya’nın Northern Frontier District (NFD) bölgesindeki Somalilileri temsil eder. Dahası, bayraktaki yıldız, Soomaaliweyn veya “Büyük Somali” düşüncesinin, farklı yönetimler altındaki Somalileri ortak bir siyasal çatı altında birleştirme arzusunu yansıtır. Daha iyi açıklamak için Türkiye’den örnek gösterecek olursak, Türk halkının bir kısmının düşüncesi olan Misak-ı Milli sınırlarına dönme ülküsüne benzer bir mefkûre, Somali halkında da bulunmaktadır.

Flag of Somalia

Somali’deki bu irredantist hedef, yani sınırların Somali nüfusunu birleştirecek biçimde değiştirilmesi, 1960’ların dış politikasına yön verdi. Somali ordusunun Etiyopya’ya girdiği 1977–78 Ogaden Savaşı, bu hedefin en yıkıcı girişimlerinden biriydi. Ancak tarihsel programın bugünkü resmî politikayla özdeşleştirilmesi yanlıştır. Örneğin Somali ve Etiyopya, 11 Aralık 2024 Ankara Bildirisi’nde birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygılarını teyit etmiştir. Bu yüzden güncel Somali bayrağı, bir ilhak isteği olarak okunmamalıdır.

Bir Somalili, mensup olduğu klanından somut güvenlik beklerken dil, İslam, tarih ve ortak köken anlatısı üzerinden daha geniş bir Somali topluluğuna bağlanabilir. Buradan siyasal parçalanma ile ortak Somali kimliğinin birlikte yaşayabildiğini görebiliriz. Bundan hareketle iki düzeyli bir asabiyye yorumu geliştirilebilir. Aynı kimlik, dışarıya karşı yakınlık üretirken içerideki kaynak paylaşımını çözemeyebilir. Milli bilincin varlığı, devlete duyulan güveni kendiliğinden sağlamaz.

Devletin Çöküşü ve Klan Temelli Temsil

1960’ta devletin kurulması, klan bağlılıklarını silemedi. Siyad Barre yönetiminin klan karşıtı söylemine rağmen belirli akrabalık ağlarına dayanması ve bazı toplulukları hedef alan şiddeti, devleti ortak koruma alanı olmaktan uzaklaştırdı. 1991’de merkezî otorite çöktüğünde klan bağları yeniden sığınak ve siyasi seferberlik aracı hâline geldi. Asabiyye açısından bu, koruma kapasitesinin merkezden daha dar gruplara geçmesi olarak okunabilir. Yerel yönetim düzeneklerinde klan büyükleri, tüccarlar ve dinî aktörler güvenlik ve uyuşmazlık çözümünü birlikte üstlenebildi. Birini koruyan dayanışmanın başkasını dışlayabilmesi, bu düzenin meşruluğunun sınırıydı.

Somali toplumundaki başlıca klan aileleri geleneksel olarak Darod, Hawiye, Dir ve Digil-Mirifle (Rahanweyn) olarak sayılıyor. 2000 sonrası devlet kurma süreçlerinde kullanılan 4.5 formülü, klan temelli toplumsal yapıyı resmî siyasi temsile taşıdı. Bu tasnifte Somaliland bağlamında ayrı ve büyük bir klan ailesi olarak kabul edilen Isaaq klanı, Dir klanı ile aynı temsil kategorisi içinde değerlendirildi ve dört büyük klan ailesinin her birine bir pay, azınlık kabul edilen toplulukların tamamına ise yarım pay ayrıldı. Böylece uzlaşma arayışı, aşılması istenen kategorileri yeniden üretti.

İbn Haldun’da daha geniş birlik, üstün bir asabiyyenin diğerlerini kendisine bağlamasıyla kurulur. Modern Somali açısından sorun, böyle bir üstünlüğün bütün halk tarafından meşru kabul edileceğinin garanti olmamasıdır.

Sonuç: Ortak Kimlik ve Adil Kurumlar İhtiyacı

Asabiyye, Somali’de dayanışmanın nasıl koruma ve siyasal güç ürettiğini, bu gücün neden her zaman kapsayıcı otoriteye dönüşmediğini düşünmek için yararlıdır. Fakat benzerlik fazla ileri götürülmemelidir. İbn Haldun’un hanedanlar dünyası, sömürge sınırları, modern ordular, dış müdahaleler ve yurttaşlık iddialarıyla şekillenmiş Somali’yi tek başına açıklamaz. Milliyetçiliği büyümüş bir akrabalık bağına indirgemek de hatalıdır. Somali’nin tecrübesindeki trajedi, ortak kimliğin varlığı ya da yokluğu olarak görülmemelidir. Daha açıklayıcı soru, insanların ortak bir halka ait olduklarını düşünürken neden birbirlerini koruyacak adil kurumlar üzerinde anlaşamadıklarıdır. Asabiyye bu soruyu açar; cevabın tamamını vermez.

.

Kaan Demir ALDANMAZ
SASAM Aday Somali Uzmanı
Yazarın diğer yazıları için tıklayınız
 _______________
Kaynakça: 

Barnes, C. (2007). The Somali Youth League, Ethiopian Somalis and the Greater Somalia idea, c.1946–48. Journal of Eastern African Studies, 1(2), 277–291. https://doi.org/10.1080/17531050701452564

Besteman, C. (1996). Violent politics and the politics of violence: The dissolution of the Somali nation-state. American Ethnologist, 23(3), 579–596. https://doi.org/10.1525/ae.1996.23.3.02a00070

Chonka, P., & Healy, S. (2021). Self-determination and a shattered star: Statehood and national identity in the Somali Horn of Africa. Nations and Nationalism, 27(1), 61–79. https://doi.org/10.1111/nana.12646

İbn Haldun. (1958). The Muqaddimah: An introduction to history (F. Rosenthal, Çev.; Cilt 1). Routledge & Kegan Paul. https://ignca.gov.in/Asi_data/16173.pdf

Lewis, I. M. (1961). A pastoral democracy: A study of pastoralism and politics among the northern Somali of the Horn of Africa. Oxford University Press. https://ehrafworldcultures.yale.edu/cultures/mo04/documents/018

Malešević, S. (2015). Where does group solidarity come from? Gellner and Ibn Khaldun revisited. Thesis Eleven, 128(1), 85–99. https://doi.org/10.1177/0725513615587415

Menkhaus, K. (2007). Governance without government in Somalia: Spoilers, state building, and the politics of coping. International Security, 31(3), 74–106. https://doi.org/10.1162/isec.2007.31.3.74

Somali Dışişleri Bakanlığı. Flag day. https://web.mfa.gov.so/flag-day/

Somali Dışişleri Bakanlığı. Independence day. https://web.mfa.gov.so/independence-day-2/

T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2024, 11 Aralık). Ankara declaration by the Federal Democratic Republic of Ethiopia and the Federal Republic of Somalia facilitated by the Republic of Türkiye. https://www.mfa.gov.tr/etiyopya-federal-demokratik-cumhuriyeti-ve-somali-federal-cumhuriyeti-nin-ankara-bildirisi.en.mfa

World Bank. (2005). Conflict in Somalia: Drivers and dynamics (Rapor No. 36032). https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/b2109b26-2d10-5ac6-85c2-dbfa820c5f6e

Abdullahi, A. (2024). Somali tarihini anlamlandırmak (E. Demirci, Çev.). Afrika Vakfı Yayınları. ss. 182–187

Köse, Mehmet (Ed.). (2022). Dönüşümün on yılı: Türkiye ve Somali’nin çok katmanlı ilişkilerinin ihyası (Latife Reyhan Başer, Çev.). Afrika Vakfı Yayınları.

sahipkiran Hakkında

Sahipkıran; 1 Aralık 2012 tarihinde kurulmuş, Ankara merkezli bir Stratejik Araştırmalar Merkezidir. Merkezimiz; a) Türkiye Cumhuriyeti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü savunan; ülkemizin her alanda daha ileri gitmesi ve milletimizin daha müreffeh bir hayata kavuşması için elinden geldiği ölçüde katkı sağlamak isteyen her görüş ve inanıştan insanı bir araya getirmek, b) Ülke sorunları, yerel sorunlar ve yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın sorunlarına yönelik araştırma ve incelemeler yaparak, bu sorunlara çözüm önerileri üretmek, bu önerileri yayınlamak, c) Tespit edilen sorunların çözümüne yönelik ulusal veya uluslararası projeler yürütmek veya yürütülen projelere katılmak, ç) Tespit edilen sorunlar ve çözüm önerilerimize ilişkin seminer ve konferanslar düzenleyerek, vatandaşlarımızı bilinçlendirmek, amacıyla kurulmuştur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir