Bu çalışma, 2017 Anayasa değişikliği ile Türkiye’de uygulamaya konulan %50+1 çoğunluk esasına dayalı Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin anayasal, iktisadi ve sosyolojik sonuçlarını karşılaştırmalı hükümet sistemleri ve Türk devlet geleneği perspektifinden incelemektedir.
Çalışmada, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa gibi yerleşik başkanlık ve yarı başkanlık sistemlerindeki katı denge-denetleme mekanizmaları ile Türkiye’deki 2017 anayasal kurgusu karşılaştırılmaktadır.
Eleştirel anayasa hukukçuları; Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, bütçe yetkisi, yargı atamaları ve meclis denetiminin zayıflamasının anayasal normların bağlayıcılığını aşındırdığını ve bunun kamu kaynaklarının dağılımında adaletsizlik ile toplumsal kutuplaşmaya zemin hazırladığını savunmaktadır. Buna karşılık sistemi destekleyen görüşler, anayasa değişikliğinin yürütmede istikrar sağladığını ve bürokratik vesayeti sona erdirdiğini ileri sürmektedir.
Araştırma ayrıca, Türk tarihindeki “töre” ve “kanunname” geleneğinin tavizsiz hukuk anlayışı ile günümüzdeki anayasal tartışmalar arasındaki gerilimi ve bu sürecin toplumsal güven, kardeşlik bağları ve dini-manevi değerler üzerindeki etkilerini analiz etmektedir.
Giriş
Anayasalar, yalnızca devlet organlarının işleyişini düzenleyen hukuki metinler değil, aynı zamanda bir toplumun bir arada yaşama iradesini ve toplumsal sözleşmesini somutlaştıran üst normlardır. Türkiye’de 16 Nisan 2017 referandumu ile kabul edilen ve 6771 sayılı Kanun ile 1982 Anayasası’nda yapılan köklü değişiklikler, parlamenter sistemden “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi” adı verilen özgün bir başkanlık modeline geçişi sağlamıştır.
Bu çalışmanın temel amacı, 2017 anayasa değişikliğiyle oluşturulan kurumsal yapıyı dünyadaki başkanlık ve yarı başkanlık sistemi örnekleriyle karşılaştırmak; Türk devlet geleneğindeki töre ve kanun anlayışı ile günümüzde anayasanın bağlayıcılığına ilişkin tartışmaları incelemektir.
Karşılaştırmalı Dünya Anayasaları ve 2017 Türkiye Anayasası’nın Kurumsal Analizi
Siyaset bilimi ve karşılaştırmalı anayasa hukuku literatüründe başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri, kuvvetler ayrılığı ve “denge-denetleme” (checks and balances) mekanizmalarının gücüne göre sınıflandırılmaktadır (Lijphart, 1999; Linz, 1990).
– ABD Başkanlık Sistemi (Sert Kuvvetler Ayrılığı): 1787 ABD Anayasası, başkanlık sisteminin klasik örneğidir. ABD’de yürütme erki; iki meclisli güçlü Kongre yapısı, bütçe ve ödenekler üzerindeki Kongre denetimi, üst düzey atamaların Senato onayına tabi olması ve bağımsız federal yargı mekanizması aracılığıyla sınırlandırılmıştır.
– Fransa Yarı Başkanlık Sistemi (İki Başlı Yürütme): 1958 Beşinci Cumhuriyet Anayasası ile kurgulanan Fransız modelinde, halk tarafından %50+1 ile seçilen Cumhurbaşkanının yanında, parlamento çoğunluğuna dayanan bir Başbakan ve Bakanlar Kurulu bulunur. Parlamento çoğunluğunun muhalefete geçtiği “cohabitation” (birlikte yaşama) dönemlerinde yürütme yetkisi dengeleyici bir biçimde paylaşılır.
– 2017 Türkiye Modeli (Kuvvetler Birliği Tartışmaları): Anayasa hukukçuları Kemal Gözler (2017) ve İbrahim Kaboğlu gibi isimlerin eleştirilerine göre, 2017 değişikliği ile Türkiye’de Başbakanlık makamı kaldırılmış, Meclis’in gensoru ve güvenoyu gibi klasik denetim araçları ilga edilmiş ve Cumhurbaşkanına tek başına “Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi” çıkarma yetkisi verilmiştir. Ayrıca bütçe kanununun Meclis’te reddedilmesi halinde bir önceki yıl bütçesinin yeniden değerleme oranıyla yürürlüğe girmesi (Anayasa m. 161) ve Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) üyelerinin büyük çoğunluğunun yürütme ve Meclis çoğunluğu tarafından belirlenmesi (Anayasa m. 159), yasama ve yargının yürütmeyi dengeleme kapasitesini zayıflatmıştır.
– Sistemi Savunan Yaklaşım: Anayasa değişikliğinin savunucuları (örneğin Burhan Kuzu ve sistemin hukukçu destekçileri) ise parlamenter sistemin Türkiye’de kronik koalisyon krizleri ve bürokratik vesayet ürettiğini, 2017 modelinin doğrudan halktan %50+1 oy alan yürütmeye hızlı icraat imkânı tanıdığını ve Meclis’in kanun yapma ile meclis soruşturması yetkilerinin korunduğunu ifade etmektedir.
Türk Devlet Geleneğinde Kanun Sertliği ve Günümüzde Anayasal Aşınma Tartışmaları
Türk siyasi geleneğinde devlet düzeninin, yöneticilerin şahsi iradesini aşan ve onları da bağlayan hukuk kurallarına dayandırılması esas kabul edilmiştir. İslamiyet öncesi Türk devletlerinde kağanın dahi uymak zorunda olduğu “Töre” anlayışı, Orhun Yazıtları’nda “İl gider töre kalır” düsturuyla ifade edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Fatih Sultan Mehmet’in Kanunnamesi ve Kanuni Sultan Süleyman’ın hukuk reformları, devlet görevlilerinin ve hanedan mensuplarının dahi katı denetim ve müeyyidelere tabi tutulduğu merkezi bir hukuk disiplinini temsil etmiştir. Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi de 1921 ve 1924 Anayasaları ile “hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi etrafında hukukun üstünlüğünü merkeze almıştır.
Günümüz anayasa hukuku tartışmalarında ise muhalefet partileri, barolar ve uluslararası hukuk kuruluşları (örneğin Venedik Komisyonu raporları), 2017 sonrası süreçte mevcut Anayasa’nın dahi fiilen aşındırıldığına ve “delindiğine” yönelik eleştiriler yöneltmektedir. Bu eleştirilerin odak noktasında; Anayasa’nın 153. maddesinde yer alan “Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlar” hükmüne rağmen yüksek mahkeme kararlarının yerel mahkemelerce uygulanmaması, Anayasa’nın 101. maddesindeki cumhurbaşkanlığı dönem sınırına ilişkin yorum tartışmaları ve temel hak ve özgürlüklerin kanun yerine kararnameler veya idari kararlarla sınırlandırılması yer almaktadır. Hükümet yetkilileri ve iktidar kanadı ise bu iddiaları reddederek yargı organlarının anayasal sınırlar içinde bağımsız karar verdiğini ve anayasal düzenin tam olarak işlediğini savunmaktadır.
Kurumsal Denetim Zayıflığı, İktisadi Eşitsizlik ve Rant Ekonomisi
Anayasal denetim mekanizmalarının ve Sayıştay gibi mali denetim kurumlarının etkinliğine yönelik tartışmalar, iktisadi kaynakların dağılımı meselesiyle doğrudan kesişmektedir. Eleştirel iktisatçılar ve siyaset bilimciler, hesap verebilirliğin zayıfladığı kurumsal yapılarda kamu ihaleleri, imar planı değişiklikleri, kamu bankası kredileri ve finansal fonların piyasa kuralları yerine siyasal yakınlık temelinde tahsis edildiğini öne sürmektedir (Acemoğlu ve Robinson, 2012).
Bu sürecin, toplumun farklı kesimlerini ekonomik gelişmelerden eşit ölçüde yararlandırmayan ve gelir dağılımındaki uçurumu derinleştiren K-biçimli bir ekonomik ayrışmaya yol açtığı ileri sürülmektedir. Yüksek enflasyon ve alım gücü kaybı geniş toplum kesimlerini, emeklileri ve ücretli çalışanları yoksullaştırırken; kamusal imtiyazlara ve finansal araçlara erişebilen küçük bir azınlığın servetinin hızla artması, toplumda derin bir “göreli yoksunluk” (Gurr, 1970) ve adaletsizlik duygusu üretmektedir. Buna karşılık ekonomi yönetimi, yaşanan dalgalanmaların küresel krizlerden kaynaklandığını, yatırım ve ihracat odaklı büyüme modelinin Türkiye’yi güçlendirdiğini ve usulsüzlük iddialarının yargı denetimine açık olduğunu vurgulamaktadır.
Sosyolojik Kutuplaşma, Toplumsal Bağlar ve Manevi Değerlerin Erozyonu
%50+1 sisteminin yarattığı iki kutuplu siyasal rekabet ile iktisadi adaletsizlik algısı birleştiğinde, toplumun sosyal sermayesi (Putnam, 2000) ciddi biçimde zedelenmektedir. Geçmişte zor zamanlarda güçlü bir dayanışma ve ortak kader bilinci sergileyen Türk toplumunda, ekonomik uçurumun derinleşmesi ve siyasal kamplaşma; komşuluk, akrabalık ve arkadaşlık ilişkilerindeki samimiyeti aşındırarak yerini güvensizlik ve ötekileştirmeye bırakmaktadır. Émile Durkheim’ın (1897) “anomi” (kuralsızlık) kavramıyla açıkladığı üzere, anayasal ve ahlaki normların herkese eşit uygulanmadığı algısı yaygınlaştığında, bireylerin toplumsal kurallara ve devlete olan aidiyet duygusu zayıflamaktadır.
Din sosyolojisi açısından değerlendirildiğinde, siyasi söylem ile dinî sembollerin iç içe geçtiği bir ortamda yolsuzluk, imar rantı ve haksız kazanç iddialarının gündeme gelmesi, özellikle genç kuşaklarda dinî değerlerin siyasal amaçlarla kullanıldığı yönünde bir algı oluşturabilmektedir. Bu durum, bazı gençlerin dinî değerlere yönelik tutumlarını olumsuz etkileyebilmektedir. İslam ahlakının temel ilkeleri olan “kul hakkı”, “emanetin ehline verilmesi” ve “israftan kaçınma” prensipleri ile pratikte yaşanan iktisadi eşitsizlikler arasındaki çelişki, toplumda manevi bir hayal kırıklığı yaratmaktadır. Muhafazakar düşünürler ise bireysel hataların veya siyasi tartışmaların dinin özüne mal edilemeyeceğini ve toplumun vakıf ve yardımlaşma kültürünün halen en güçlü toplumsal harç olduğunu belirtmektedir.
Sonuç
Türkiye’nin 2017 Anayasa değişikliği ile geçtiği %50+1 çoğunlukçu yönetim modeli, karşılaştırmalı dünya örneklerinden farklı olarak yürütme gücünü merkezileştirirken yasama ve yargı denetimini sınırlandırmıştır. Türk devlet geleneğindeki tavizsiz “töre” ve “kanun” anlayışının aksine, günümüzde anayasal normların bağlayıcılığına yönelik yaşanan tartışmalar ve denetim eksikliği algısı; kamu kaynaklarının dağılımında adaletsizlik, iktisadi kutuplaşma ve toplumsal güven kaybı ile sonuçlanmaktadır. Toplumsal barışın, kardeşlik bağlarının ve manevi değerlere olan güvenin yeniden tesis edilmesi; kuvvetler ayrılığını ve hukukun üstünlüğünü güvence altına alan, anayasal normların eksiksiz uygulandığı şeffaf ve hesap verebilir bir kurumsal reform sürecine bağlıdır.
.
Akın DÖNMEZ
Yazarın diğer yazıları için tıklayınız
_______________________
Kaynakça
Acemoğlu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Business.
Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu. (2017). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Yapılan Değişikliklere İlişkin Görüş (Görüş No. 875/2017). Strazburg.
Durkheim, É. (1897). Le Suicide: Étude de sociologie. Félix Alcan.
Gözler, K. (2017). Elveda Anayasa: 16 Nisan 2017’de Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Hakkında Eleştiriler. Ekin Basım Yayın.
Gurr, T. R. (1970). Why Men Rebel. Princeton University Press.
İnalcık, H. (2000). Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. Eren Yayıncılık.
KONDA Araştırma ve Danışmanlık. (2019). Toplumsal Değişim Raporu: Türkiye’de Yaşam Tarzları ve Sekülerleşme Eğilimleri. İstanbul.
Lijphart, A. (1999). Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. Yale University Press.
Linz, J. J. (1990). The Perils of Presidentialism. Journal of Democracy, 1(1), 51-69.
Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.