Twitter Facebook Linkedin Youtube

BAŞKANLIK SİSTEMİ VE MEKSİKA ÖRNEĞİ

Rıza SUNGUR

Rıza SUNGUR

Başkanlık Sistemi, egemenliğin halkta olduğu ve kuvvetler ayrılığı ilkesinin keskin sınırlarla belirlenip uygulandığı bir sistem olarak tanımlanmış ve dünya tarihinde ilk uygulaması Amerika Birleşik Devletleri anayasasının tevdi ettiği görev ve sorumluluklar dâhilinde gerçekleştirilmiştir. Türkiye’de de 2007 yılında milletvekili seçimlerinin 5 yıldan 4 yıla indirilmesi, TBMM’nin işleyişi ve Cumhurbaşkanının seçilme sürecine ilişkin birtakım anayasal değişikliklerin referanduma götürülmesi ile başlayan ve 19 Ocak 2012 tarihinde 6271 sayılı kanunun yasalaşmasıyla devam eden süreçte, Başkanlık Sistemi sık sık gündeme gelmiştir ve önümüzdeki süreçte gündemde olacaktır.

Başkanlık Sistemi, her ülkenin kendi siyasi, sosyal ve ekonomik yapısı göz önünde bulundurularak ülkelere özgü bir anayasal çerçevede ele alınmıştır. Ancak, Başkanlık Sisteminin her ne koşul altında olursa olsun belirli prensiplere dayalı olarak uygulanması gerekmektedir. Bu bağlamda, Başkanlık Sisteminde, halk tarafından seçilen bir başkanın olması, aynı zamanda halk tarafından seçilen bir yasama organının bulunması ve yasama ve yürütme organının işleve dayalı ve mevcudiyete dayalı olarak görev ve sorumluklar üstlenmesi gerekmektedir. Başkan, yürüten, hükmeden ve yürütmenin üzerine düşen görev ve sorumlulukların en iyi şekilde yerine getirilmesini sağlayan; yasama organı ise ülkenin ve toplumun ihtiyaçlarını göz önünde bulundurarak yasa yapmayı üstlenen yapılardır. Öte yandan başkanlık sisteminin sahip olduğu yetkiler ve nitelikler, ülkede siyasi bağlamda aktör durumunda bulunan birimleri ülkenin sorunlarını çözme konusunda bir araya getirici yapısal zorlamaları bünyesinde barındırır. Nitekim başkanlık sisteminde meclisin hükümeti düşürme yetkisinin ve hükümetin de meclisi feshetme yetkisinin olmaması, bu minvalde önemli hususlardır. Bu kapsamda, parlamenter sistemden ayrılan başkanlık sisteminde kuvvetlerin birbirini kontrol etmesi şeklinde bir durum karşımıza çıkmaktadır. Başkanlık Sisteminde, genel itibariyle başkanın yasama karşısında siyasi sorumluluğu bulunmazken cezai sorumluluğu mevcuttur.

Öte yandan, Başkanlık Sisteminde keskin bir kuvvetler ayrılığı prensibinin varlığından kaynaklanan yanılgılardan biri, birbirinden bağımsız karar alma ve hareket etme olgusudur. Ancak ülkenin yönetimi açısından belirli bir eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması bakımından Başkanlık Sisteminde de kuvvetler birbirini eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanmasına zorlayabilecek yetkilere sahiptir.

Başkanlık Sistemindeki bir diğer önemli husus, yasama ve yürütme erklerinin tamamen farklı yapılar tarafından kullanılması ve bu yapıların ülkenin yönetimi ve işleyişi bakımından üstlendiği görev ve sorumlulukların yerine getirilmesi anlamında bir başka anayasal organ tarafından denetlenmesidir.

Her ülke kendi siyasi, ekonomik, sosyal nitelik ve hedefleri bakımından Başkanlık Sistemini farklı şekillerde oluşturabilir. Bu kapsamda, başkanın atama yetkileri, başkanın kimleri hangi pozisyonlara atayabileceği, başkanın seçilme süreci ve şartları, yasama ve yürütme erklerinin siyasi ve cezai sorumlulukları, yasama organı olarak tesis edilen kongrenin görev ve sorumlulukları ve seçim süreci gibi hususlar her ülkenin kendine özgü değerlendirmelerle anayasal çerçeve haline getireceği kıstaslardır.

Bu minvalde Birleşik Meksika Devletleri anayasasına dayalı olarak Meksika’daki Başkanlık Sistemini değerlendirmeye alacağız. Birleşik Meksika Devletleri, 31 eyalet ve bir federal bölgeden oluşan iki meclisli bir federal cumhuriyettir.

Meksika’da yürütme erki olan Başkan, yürütme erkinin en üstü sıfatıyla ve 18 Bakan ile görevini yürütür. Meksika Başkanlık Sisteminde Başbakan ve Başkan Yardımcısı makamı bulunmamaktadır. Tüm kabine üyeleri Başkan tarafından atanır ve görevden alınabilir. Kabine tamamıyla Başkan’a karşı sorumludur. Başkan’ın atama yapma aşamasında Senato onayına gerek duyduğu tek durum başyargıcın belirlenmesidir. Başkanın yürütmeye yönelik görevleri yasaları uygula­mak; kabine üyelerini ve federal memurları atamak ve görevden almak; Senato­nun onayıyla Cumhuriyet Başsavcısını, valileri, maliyenin yüksek memurlarını ve Yüksek Mahkeme üyelerini, İçişleri bakanını, üst düzey diplomatları ve ordunun üst düzey komutanlarını atamak; diğer ordu komutanlarını Senatonun onayı ol­madan atayabilmek; orduya başkumandanlık etmek ve Kongreden onay alarak sa­vaş ilan etmek; barışçıl çözüm, müdahil olmama, egemenlik, minimum seviyede güç kullanımı, milletlerin eşitliği ilkesi, uluslararası işbirliği, uluslararası barışı ve güvenliği koruma prensipleri içerisinde kalarak dış politikaya yön vermek; Sena­tonun onayıyla uluslararası antlaşmaları onaylamak ve Senatonun toplanmadığı zamanlarda Daimi Komisyon’un onayıyla Yüksek Mahkeme üyeleri dışında üst düzey atamaları yapmak bulunmaktadır.

Anayasaya göre başkan ülkenin işgale uğraması durumunda veya yaygın şiddet hareketleri ve halkı tehdit eden olağanüstü olayların patlak vermesi duru­munda kabinesiyle görüşerek Kongrenin de onayını aldıktan sonra bazı anaya­sal hak ve özgürlükleri askıya alabilmektedir.[1]Öte yandan, Başkanlık Sisteminin merak edilen konularından birini teşkil eden Başkan-Parti ilişkisi, Meksika’da son dönemlerde sağlanan siyasi şeffaflık ve demokratik kriterlere dayalı aday belirleme prensipleri neticesinde belirli bir ölçüde azalma göstermiştir. Meksika’da şu anki Meksika Devlet Başkanı Enrique Peña Nieto’nun seçimi kazandığı partisi Kurumsal Devrim Partisi (PRI), Ulusal Hareket Partisi (PAN) ve Demokratik Devrim Partisi (PRD) varlık göstermektedir.

Meksika’da Başkanlık şartları şu şekildedir; başkanlığa aday olabilmek için en az 35 yaşında olmak, doğum ile birlikte Meksika vatandaşlığını elde etmiş olmak ve ebeveynlerinden en az birisi­nin doğuştan Meksika vatandaşlığına sahip olması gerekmektedir. Ayrıca 20 yıldır Meksika’da ikamet etmesi gereken başkan adaylarının, adaylıktan önceki son bir yılda kesintisiz biçimde ülkede ikamet etmiş olması zorunludur. Adayların din adamlığı görevi bulunmaması veya herhangi bir tarikatın liderliği gibi unvanla­ra sahip olmaması gerekir. Ayrıca, seçimlerden en az altı ay öncesine kadar aktif olarak ordu mensubu olmama şartı vardır. Yine, dışişleri bakanı, eyalet valisi gibi resmi bir görevde bulunuyorsa seçimlere en az altı ay kala görevinden ayrılmış ol­ması gerekmektedir.[2] Meksika’da başkan tek seferliğine seçilir ve görev süresi altı yıldır. Başkanlık seçimleri neticesinde basit çoğunluk esasına dayalı olarak geçerli oyların yarısından bir fazlasını alan kişi başkan seçilecektir.

Meksika’da başkan yalnızca vatana ihanet ve genel suçlardan dolayı yargılanır. Eğer suç genel bir hükmü ihtiva ediyorsa, Temsilciler Meclisi büyük jüri görevi görerek, suçlamaya yer olup olmadığı hakkında toplam üyesinin nitelikli çoğunluğu ile karar verir. Eğer oylamada başkan suçlu bulunursa, geçici olarak görevden alınır ve mahkemeye bildirilir. Resmi görevinden dolayı Senatoda yargılanıp yar­gılanmayacağına ise üçte iki çoğunlukla karar verilir.[3]

Meksika’da yasama organı Senato ve Temsilciler Meclisinden oluşan çift-meclisli Kongredir. Senatoda 128 üye yer almaktadır. Senatoda eyaletler ve federal bölge, mutlak oy çoğunluğu esasına göre seçilmiş iki senatör ile temsil edilmektedir.122 Temsilciler Meclisinde ise 300’ü oy çoğunluğu esasına göre, 200’ü ise nisbi temsil esasına göre seçilmiş 500 üye bulunmaktadır.123 Temsilciler Meclisine oy çoğun­luğuna göre seçilen 300 milletvekiline, her eyalet en az 2 milletvekili ile katkıda bulunmaktadır.[4] Meksika’da 500 üyeden oluşan Temsilciler Meclisinin üyelerinin 300’ü nisbi tem­sil usulüyle çoklu geniş bölgeden seçilmektedir. Geriye kalan 200 milletvekili ise dar bölge seçim usulüyle beş bölgenin her birinde 40’ar üye olması gözetilerek seçilmektedir. Temsilciler Meclisi üyelerinin görev süresi üç senedir ve tekrar seçilmek için en az bir dönem ara vermeleri gerekmektedir.[5] 128 üyenin yer aldığı Senatoda senatör­lerin görev süreleri altı yıldır.Senatoya seçilme doğrudan halkoyuyla gerçekle­şir ve bu bağlamda Meksika’da bulunan 31 eyalet ve federal bölgeden üçer üye Se­natoya seçilir ve 32 seçim bölgesinden ilk iki koltuk nisbi seçim usulüne göre belirlenirken, üçüncü senatör koltuğu ise en güçlü azınlık oyuna sahip olana verilmektedir. Netice itibariyle seçim aşamasına tabi olan 96 Senatörsen sonra geriye kalan 32 senatör ise ülkesel bağlamda bir seçim bölgesi işlevini yerine getiren bir listeden belirlenmektedir.

Yasama yetkisinin Kongre adı verilen organda olmasına karşın yasa teklifi yapma yetkisi biraz daha genişletilerek devlet başkanı, kongrede yer alan üyeler ve eyalet meclislerine değin verilmiştir.[6] Meksika’da Temsilciler Meclisine aday olabilmek için en az 21 yaşında ve Meksika vatandaşı olma şartıyla birlikte, en az altı ay seçim bölgesinde ikamet etmiş olma şartı aranmaktadır.[7] Senatoya aday olmak için ise 25 yaşını doldurmuş olmak ve doğuştan Meksika vatandaşlığına sahip olmak gerekmektedir.[8]

Meksika’da yasama organının görevleri anayasanın ilgili maddesinde şu şekilde ifade edilmektedir; yeni eyaletleri (devletleri) birliğe kabul etmek; nüfusu 80 bin olan ve siyasi varlığını sürdürebilecek kaynaklara sa­hip toprakları eyalet yönetim birimlerine dönüştürmek; mevcut eyaletlerin sınırları içerisinde gerektiğinde yeni eyalet yönetim birimleri kurmak; eyaletlerin sınırlarını kalıcı bir şekilde belirlemek ve toprakların bölüşümünden kaynaklanan sorunları çözmek; federasyonun yüksek yetkilerinin konumunu değiştirmek; federal bölgeyi ilgilendiren ve anayasada belirlenen alanlarda yasa yapmak; bütçedeki giderleri kar­şılamak için vergi koymak; hükümetin borç alımını düzenlemek; eyaletler arasında ticaretin sınırlandırılmasını engellemek; devlete ait kamu görevlilerinin ücretlerini ayarlamak; savaş ilan etmek; ordu kurmak ve beslemek; vatandaşlığa, yabancıların hukuki statüsüne ve toplumun genel sağlığına yönelik kanunlar çıkarmak; iletişim araçları, posta hizmetleri ve su kaynaklarının kullanımı hususunda kanun yapmak; para basmak ve değerini belirlemek; ölçü ve ağırlık birimlerini saptamak; boş alan­ların istimlâk edilmesi ve fiyatının belirlenmesini sağlamak; devlete karşı işlenen suçları tanımlamak ve cezaları belirlemek ve af ilan etmek yer almaktadır.[9]

Birleşik Meksika Devletleri Anayasasında yasa yapım süreci şu şekilde işlemektedir; öncelikle meclisler tarafından hazırlanan yasalar Kongre’ye iletilir ve Kongre’nin ilgili yasalara ilişkin olumlu görüşünün alınmasıyla birlikte onaylanması ve yayımlanması amacıyla Başkana sunulur. Başkanın önünde 3 seçenek bulunur; Başkan yasayı kabul ederek 10 gün içinde yayınlar, yasayı kısmen veto ederek ilgili kısımları iade eder, yasayı tamamen veto ederek iade eder. Her iki iade durumunda da yasayı öne süren ve yasayı görüşüp Başkana gönderen organlar -ki bunlar ilgili meclis ve kongredir- tekrardan yasayı ele alırlar. İki organda yasayı üye tam sayısının 2/3’lük bir oranıyla kabul ederse yasa kanunlaşır ve bu durumda devlet başkanı yayımlama görevini ifa eder.

Birleşik Meksika Devletleri anayasasına dayalı olarak Meksika Başkanlık Sisteminin yasama ve yürütme erkleri bağlamında genel bir çerçevede değerlendirilmesi yapılmıştır. Anayasaya dayalı verilen bilgiler ışığında temel işleyişe yönelik bilgilendirme yapılmıştır. Ülkemizde son dönemlerde dile getirilen Meksika Tipi Başkanlık Sisteminin ülkemize ne derece uyumlu olabileceğine dair değerlendirmeler takip edilen yazımda yapılacaktır.

.

Rıza SUNGUR

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız.

___________________________

[1] İnternet: Meksika Anayasası, M. 29. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[2] İnternet: Meksika Anayasası, M. 82. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[3] İnternet: Meksika Anayasası, M. 109-11.. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[4] İnternet: Meksika Anayasası, M. 52. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[5] İnternet: Meksika Anayasası, M. 51. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[6] İnternet: Meksika Anayasası, M. 53. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[7] İnternet: Meksika Anayasası, M. 55. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[8] İnternet: Meksika Anayasası, M. 58. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

[9] İnternet: Meksika Anayasası, M. 73. http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/htm/1.htm 26.11.2015 tarihinde alınmıştır.

sahipkiran Hakkında

Sahipkıran; 1 Aralık 2012 tarihinde kurulmuş, Ankara merkezli bir Stratejik Araştırmalar Merkezidir. Merkezimiz; a) Türkiye Cumhuriyeti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü savunan; ülkemizin her alanda daha ileri gitmesi ve milletimizin daha müreffeh bir hayata kavuşması için elinden geldiği ölçüde katkı sağlamak isteyen her görüş ve inanıştan insanı bir araya getirmek, b) Ülke sorunları, yerel sorunlar ve yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın sorunlarına yönelik araştırma ve incelemeler yaparak, bu sorunlara çözüm önerileri üretmek, bu önerileri yayınlamak, c) Tespit edilen sorunların çözümüne yönelik ulusal veya uluslararası projeler yürütmek veya yürütülen projelere katılmak, ç) Tespit edilen sorunlar ve çözüm önerilerimize ilişkin seminer ve konferanslar düzenleyerek, vatandaşlarımızı bilinçlendirmek, amacıyla kurulmuştur.

BENZER İÇERİKLER

Yorum Ekleyebilirsiniz