Twitter Facebook Linkedin Youtube

DÜNYADA ENTEGRE HAVZA PROJE VE YÖNETİMLERİ

Mustafa ÇETİN

Mustafa ÇETİN

Entegre Havza Rehabilitasyon Projeleri, dünyada ve Türkiye’de toplum temelli kırsal orman yönetimi konusunda ve kalkınma hedeflerine ulaştırmakta ivme kazandırmışır. Bunun yanında, binlerce yıldır su etrafında şekillenen yerleşim yerleri, suyun önemini ve insan yaşamına katkısını dahada günyüzüne çıkarır. Daha sonraki yazımızda bahsedeceğimiz Tükiye’nin yaptığı havza projeleri, ülkenin tümünde ve başta komşuları olmak üzere, iletişim içinde olduğu Orta Asya ve Afrika ülkelerinde benzer su havzalarında kullanılabilecek bir model olarak ortaya çıkmaktadır.

Orman İçi köylerin yani ülkemizde kırsal nüfusun yerinde kalkındırılması gerekliliği, orman kaynaklarının tahribi, Bin Yıl Kalkınma Planının ortaya konulması, Kırsal Kalkınmanın öneminin artması, gıda güvenliğinin öne çıkarılması nüfusun artması ve kaynakların azalması gibi nedenlerle tüm dünyada önemi giderek artan “Kırsal Kalkınma ve Gıda Temini” Tarım destekli ormancılık uygulamalarının gelişmesine bağlıdır. Günümüzde Entegre Havza Rehabilitasyon Projeleri bu minval üzerinde şekillendirilmektedir. Bu çalışmada dünya’da dikkat çeken bazı çok büyük havza proje ve yönetimlerinden örnekler verilecektir. Ormancılık açısından bazı havzalar dikkat çekmekteyken bazıları biyolojik çeşitlilik, ulaşım ve bazıları da su üretimi ve tarımcılık konusunda dikkat çekmektedir.

1. Entegre Havza Yaklaşımı

Havza; bir akarsu tarafından parçalanan, etrafı dağ ve tepelerle çevrili, kendine has doğal kaynakları bünyesinde barındıran, suları aynı denize, ırmağa veya göle akan belirli büyüklükte bir arazi parçası olarak tanımlanır.

Bir havza deyince akla ormancılık açısından onlarca konu gelir. Bunlardan en önemli bazıları; ilk once kırsaldaki köylü halk başta olmak üzere, orman kaynakları, mera alanları, hayvancılık, tarım alanları, gıda temini ve gıda güvenliği, biyolojik çeşitlilik, yaban hayatı, habitat, maden gibi yer altı kaynakları, yaylacılık, turizm alanları, kültürel değerler(el sanatları, tarihi alanlar, yöreye özgü yapılar), doğal fetler (sel, taşkın, heyelan, çığ), erozyon, iklim değişikliği, ENH, ulaşım yolları, su kaynakları (göl, baraj, dere-ırmak), enerji kaynakları (Rüzgar, güneş, HES, Biyoenerji),… gibi ormancılığı ve orman köylüsünü ilgilndiren konulardır. Ülkemizde havza rehabilitasyon projelerinde orman başta olmak üzere, toprak ve kırsal nufus açısından uygulamalar üretilir.

Su kaynakları, yenilenmesi çok zor olan doğal kaynaklardır. Bir havzadaki hatta kaynaktaki kirlilik ve kıtlık önce aynı havzadaki aşağı havzayı, sonra komşu havzaları, sonra da tüm dünyayı etkiler. Ayrıca su kaynakları doğal, sosyo-kültürel ve ekonomik yaşamı etkileyen, birbirine bağlayan kaynaklardır. İşte bu nedenle başarılı bir su yönetimi için su kaynaklarını etkileyen tüm girdileri bir araya getiren “havza yönetimi”ne ihtiyaç duyulur. Buradan anlaşılacağı üzerehavza yönetimi; bir su toplama havzasında, ekolojinin temel esasları dikkate alınarak, doğal kaynakların, toplumun sosyal, kültürel ve ekonomik kalkınmasını sağlayacak şekilde sürdürülebilir kullanımının planlanması, geliştirilmesi ve yönetilmesidir.

entegre havza

Su havzalarındaki çalışmalar bir çok devlet kuruluşunun görev ve yetki alanında kalması, halkın yerinde kalkındırılması, yerel halkın ve sivil toplum kuruluşlarının sürdürülebilir bir doğal kaynak yönetimi için katılımının öneminin anlaşılması sebebiyle “entegre havza yönetimi projelerini” gerekli kılmıştır. Havza Rehabilitasyonu (Islahı); Havzada, toprak, su, bitki örtüsü arasında doğal dengeyi sağlamaya yönelik teknik, kültürel ve idari tedbirlerin alınması ile havzada yaşayan halkın sosyal, kültürel ve ekonomik kalkınmalarının sağlanması için yapılan çalışmaların tamamına havza ıslahı ismi verilir.

Su Havzaları Rehabilitasyon Projesinin Politikaları olarak dört ana konuda söz söylemek mümkündür. Bunlar; Doğal Kaynakların Korunması, Rehabilitasyonu ve Yönetimi; Gelir Getirici Faaliyetler İle Doğal Kaynakların Korunması, Rehabilitasyonu ve Yönetimi Faaliyetlerinin Entegrasyonu; İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi; Sürdürülebilirlik ve Yaygınlaştırılabilirlik olarak sıralanmaktadır.

Projelerin birinci amacı doğal kaynak aşınımının durdurulmasıdır. Bu projeler kırsal kalkınma projeleri değildir fakat doğal kaynak üzerindeki baskının azaltılması ve kırsaldaki nufusun yerinde kalkındırılması amacıyla kırsal kesim desteklenmektedir. Entegre Havza Projelerinde devletin ilgili birimlerinin yanı sıra yerel halkın ve sivil toplum kuruluşlarının katılımını esas alınmaktadır. Karar verme, uygulama ve proje finansmanında katılım aranmaktadır.

Doğal kaynakların (orman, toprak ve su ) korunması, rehabilitasyonu ve yönetimi; gelir getirici faaliyetler ile doğal kaynakların korunması, rehabilitasyonu ve yönetimi faaliyetlerinin entegrasyonu; insan kaynaklarının geliştirilmesi; sürdürülebilirlik ve yaygınlaştırılabilirlik entegre havza projelerin ortak gayesidir.

Gelişmekte olan ülkeler; doğa kaynak tahribatı, afet yönetimi, erozyon, kırsal fakirlik ana amaçlarını içeren rehabilitasyon projeleri yapmaktadır. Arazi bozulumu ve kırsal fakirlik gelişmekte olan ülkelerin en önemli sorunlarıdır ve bu açıdan havza rehabilitasyon projeleri yapılmaktadır. Gelişmiş ülkeler de; kirlilik, küresel ısınma, habitat, toprak ve su koruma konularını amaçlayan havza rehabilitasyon projeleri yapmaktadır. Daha çok su kalitesi, suyun kullanımı, suyun ücretlendirilmesi konuları üzerinde yoğunlaşılmaktadır. Kisaca Amerika ve Avrupa ükeleri su kirliliği ve su kalitesi açısından; İsrail, Kuzey Afrika ülkeleri kuraklık ve su hasadı açısından; Türkiye, Hindistan, Çin… gibi ülkeler Orman azalması, erozyon ve kırsal fakirlik açısından projeler uygulamaktadır.

Bu çalışmada dünya’da dikkat çeken bazı çok büyük havza proje ve yönetimlerinden örnekler verilecektir.

2. Dünyada Entegre Havza Projeleri ve Yönetimleri

Entegre Havza Yönetimi yaklaşımı, dünyanın farklı bölgelerinde benimsenmiş, uygulanan bir yaklaşımdır. Daha once bahsettiğimiz gibi ülkeler; gelişmişlik durumlarına, ülke sorunlarına ve halkın ihtiyaçlarına göre Entegre Havza Yönetimini ve Entegre Havza Projelerini uygulamaktadır.

Tuna Nehri Havzası, Entegre Havza Yönetiminin etkin ve işler olduğu en önemli havzalardan biridir. Tuna Nehri Havzası ülkeleri daha çok su kirliliği, küresel ısınma, toprak ve su koruma konularını amaçlayan havza rehabilitasyon projeleri yapmaktadır. Toplamda 19 ülkenin sınırlarını paylaştığı Tuna Nehri Havzası, bütün ülkelerin taraf olduğu bir havza komisyonu tarafından yönetiliyor. Bu anlamda sektörel su tahsisi ve su kalitesinin izlenmesi gibi, Tuna Nehri üzerinde yapılacak tüm yatırımları ve Nehrin geleceğine yönelik verilen tüm kararları, bu komisyon belirliyor. Tuna Nehri Havzası’nın yanı sıra Avrupa Birliği (AB) Su Çerçeve Direktifi uyarınca, AB sınırları içerisindeki tüm nehir havzaları hazırlanan yönetim planlarına göre havza komisyonları tarafından yönetiliyor.

Nil Nehri Havzasında şimdilik 10 ülke bulunmakta olup, kuraklık ve su hasadı açısından Entegre Havza Yönetimi konusu gün yüze çıkmaktadır. Toplamda 6 bin 700 kilometreyle yeryüzünün en uzun nehri olan Nil Nehri Havzasında: Mısır ve Sudan ise Nehrin döküldüğü ülkeler kategorisinde yer alırken; Uganda, Etiyopya, Tanzanya, Ruanda, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Kenya, Burundi, Eritre ve son olarak Güney Sudan ülkeleri de Nil’in kaynağı ülkeler olarak kabul edilmektedir. Mısır ve Sudan Nil Nehri üzerinde daha çok söz sahibi olmak maksadıyla çalışmalar yürütmektedir. Nil Havzasının Yukarı Alt Havzalarındaki bölgelerde yapılan barajlar, arazi bozulumları ve orman tahribatı hakkında eylemler ve çalışmalar yürütülmektedir.

Kongo Nehri Havzası; 200 milyon hektar ve 6 ülkeyi (Kongo, Kamerun, Güney Orta Afrika Cumhuriyeti, Gabon, Ekvator Ginesi ve Demokratik Kongo Cumhuriyetini) içine alan yapısıyla Dünya’nın en büyük ikinci Tropik Orman varlığına sahip havzasıdır. Amazonlardan sonra en büyük yağmur ormanları, Afrika’nın Kongo Havzasında bulunuyor. Kongo Nehri Havzası; yağmur ormanları, odun ürünleri, doğal kaynakları, maden ve enerji ile küresel dikkat çekmektedir. Havzada 60 milyon insanın geçimi, eşsiz bir biyolojik çeşitliliğe sahip yörenin korunması ve yöredeki su kaynaklarının sürdürülebilirliği Kongo Havzası ormanlarına bağlıdır. Bu mihvalde Kongo Nehri Havzası; 2013 Temmuz ayında başlamış, toplamda 18 ay sürecek bir rehabilitasyon projesine dahil ediliyor. Bu Proje için uzmanlarca oluşturulan izleme sistemiyle 200 milyon hektar orman üzerindeki baskılar gözaltına alınması amaçlanıyor. Projede, On adet Orta Afrika ülkesi ulusal yağmur izleme sistemlerini kurması, orman alanlarındaki değişiklikleri gözlenmesi, karbon yutak miktarı tahminlerini yürütülmesi ve bölgesel işbirliğinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Proje Orta Afrika Orman Komisyonu (COMIFAC), BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Uzay Araştırma (INPE) ve Brezilya Ulusal Enstitüsü işbirliği ile idare edilmesi planlanmaktadır. Bu amaçla, Afrika Kalkınma Bankası üzerinden, İngiltere ve Norveç hükümetleri desteği ile bir Kongo Havza Ormanları Fonu kurulmuştur. Proje ile proje ülkeleri dahil Burundi, Çad, Ruanda, Sao Tome ve Principe de kendi ulusal sistemlerini kurmayı ve bu sistemleri diğer ülkeler ile entegre etmeyi planlanlamaktadır.

Dünyada Entegre Havza çalışmaları ile dikkat çeken diğer havzalar da; Çin, Myanmar, Laoss, Kamboçya, Tayland ve Vietnam’ı kapsayan “Büyük Mekong Havzası”, Çin’deki “Yangtze Nehir Havzası” ve Avustralya’daki “Murray-Darling Havzası” örnek verilebilir.

Günümüzde ABD, Hindistan, Almanya, Fransa, İngiltere, İspanya, İsveç gibi ülkelerde su kaynakları ve doğal kaynak yönetiminde havza yönetimi yaklaşımı kullanılıyor. Ayrıca Avrupa Birliği’ne üye ve aday ülkeler, havza yönetimine geçiş taahhüdünü vermiş bulunuyor.

3. Sonuç

Binlerce yıldır Su etrafında şekillenen yerleşim yerleri suyun önemini ve insan yaşamına katkısını dahada günyüzüne çıkarır. Su etrafındaki yönetim anlaşı ile Entegre Nehir Havzası Yaklaşımı dünyada ve Türkiye’de insanlığa hizmet anlamında büyük kazanımlar sağlamıştır. Birçok farklı amaçla fakat Entegre Nehir Havzası Yaklaşımı ile projeler, faaliyetler ve planlar insanlığa doğal kaynakların hizmetini kolaylaştırmaktadır. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizdede Entegre Nehir Havzası Yaklaşımı Rehabilitasyon Projeleri Ormancılık teşkilatlarınca yapılmaktadır.

.

Mustafa ÇETİN

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız.

Mustafa Çetin Hakkında

Mustafa ÇETİN: (Ankara) Balıkesir (Sındırgı) doğumludur. Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Orman Mühendisi ve aynı üniversitede Yüksek Lisansı bitirerek Orman Yüksek Mühendisi unvanını almıştır. “Doğa Hakkında Bir şeyler” temasını işleyen www.cetinadam.com ve Sındırgı hakkında popüler kültür sayfası www.sindirgida.com web sayfalarının editörlüğünü yürütmektedir. ‘Hatıraları, Tarihi, Kültürü ve Tabiatıyla Sındırgı’ hakkında bir kitap çalışması vardır.

BENZER İÇERİKLER

Yorum Ekleyebilirsiniz