Twitter Facebook Linkedin Youtube

DÜNYADA ÖZELLEŞTİRME UYGULAMALARINA KISA BİR BAKIŞ

Yunus Emre İLKORKOR

Yunus E. İLKORKOR

Özelleştirme, her kamu politika aracı gibi yanlış uygulandığında beklenen faydalara ulaşılamadığı gibi, öngörülmeyen zararlara da yol açabilir. Gelişmiş ülke olmanın ise bu sonuca etkisi çok fazla bulunmamaktadır. Bu yazıda, Birleşik Devletler, Japonya ve İsviçre’den birer örnekle bu duruma dikkat çekilmiştir.

1.Texas (ABD) özel hapishane hizmetleri[i]

yei-2ABD’de birçok eyalette 1970’li yıllardan itibaren hapishanelerin özel sektöre yaptırılması ve özel sektör tarafından işletilmesi uygulanmıştır. Ancak bu uygulama birtakım sorunları da beraberinde getirmiştir. Texas eyaletinde 1991 yılında, hapishane işleten özel şirketler, mahkumları kullanarak kapasiteli hapishaneler inşa etmişlerdir. Ancak bu hapishanelerde kalacak yeterli sayıda mahkum olmadığı için diğer eyaletlerdeki hapishanelerden mahkumlar getirilmiştir. Ailelerinden ve akrabalarından uzak yerde kalan mahkumlar için bu durum sıkıntılar yaratmıştır. Ayrıca özel şirketler, hapishanede kalan mahkum sayısına göre kazanç sağladıkları için sorgudaki mahkumları mümkün olduğunca uzun süre hapishanede tutmaya başlamışlardır. 1993 ile 2000 yılları arasında hapishane hizmetlerinin özelleştirilmesindeki artışa bağlı olarak hapishanede geçirilen ortalama gözetim süresi de 12 aydan 17 aya çıkmıştır. Diğer taraftan mahkumların saatlik ücreti daha ucuz olduğu için özel hapishanelerde kalan mahkumlar, American Airlines gibi özel sektör kuruluşlarında çalıştırılmaya başlanmıştır. Bu nedenle, hapishane hizmetlerinin özel sektöre devredilmesi etik açıdan birçok eleştiriye yol açmıştır.

Bu örnek uygulamadan aşağıdaki dersler çıkarılabilir.

  • Alternatif yöntemlerin kullanılmasında sadece düşük maliyetli ve daha kaliteli hizmet sunulması yeterli değildir. Bununla birlikte kamu yararının da dikkate alınması için mutlaka düzenlemelerin yapılması gerekmektedir.
  • Özel şirketler kârlarını artırabilmek için mevzuattaki açıklardan yararlanma eğilimindedir. Bu nedenle, düzenlemeler yapılırken istismar edilebilecek açıklar bulunmamalıdır.

2.Japonya telekomünikasyon hizmetleri[ii]

Jyei-3aponya dünyanın en büyük ikinci telekomünikasyon pazarına sahiptir. Nippon Telegraph and Telephone Corporation (NTT) şirketi, ülkede telekomünikasyon hizmetlerini yürüten ve bu piyasada en büyük paya sahip olan şirkettir. 1985 yılına kadar tüm hisseleri devlete ait olan NTT’de, ilk önce %49’luk kamu payı özelleştirilmiş, 1996 yılı sonrasında ise kamunun kamu payı %50’nin altına düşmüştür.

Telekomünikasyon hizmetlerinin özelleştirilmesi ile rekabeti teşvik etme, yönetimde etkinliği sağlama ve şeffaflığı artırma amaçlanmıştır. Ancak özelleştirme sonucunda bu amaçların hiçbiri gerçekleşmemiştir. Telekomünikasyon hizmetlerinin tarifeleri artmış, NTT’de çalışan birçok personelin işine son verilmiş ve piyasada NTT ile rekabet edecek şirket kalmayarak NTT sektörde tekel durumuna gelmiştir.

Bu örnek uygulamadan aşağıdaki dersler çıkarılmaktadır:

  • Özelleştirme neticesinde özel tekellerin oluşmaması için denetleyici kurulların denetimi ve gerektiğinde piyasaya müdahalesi mümkün olmalıdır.
  • Özelleştirilecek kuruluşun piyasadaki hakim durumu ve gelecekte piyasada oynayacağı rol ayrıntılı bir şekilde analiz edilmelidir.
  • Özelleştirme sırasında rekabetin artması, teknolojik yeniliklerin getirilmesi ve tekelleşmenin önlenmesi yönünde düzenlemeler yapılmalıdır.

3.İsviçre hava trafik kontrol hizmetleri[iii]

yei-4Skyguide, İsviçre’nin tüm hisselerine sahip olduğu bir anonim şirket olarak, kamu iktisadi kuruluşu niteliğinde olan Swisscontrol’ün yerine 1996 yılında devlet tekelinde olan hava trafik kontrolü hizmetlerinin serbestleşmesi amacıyla kurulmuştur. Şirketin yönetim kurulunda İsviçre hava taşımacılığının temel aktörleri olan özel ve kamu kurumları temsilcileri yer almıştır. Temel görevi sivil ve askeri hava trafiğini düzenlemek olan Skyguide hava trafik kontrolü hizmetlerinde devletin maliyetlerini azaltmak ve bu alana rekabet getirmek için kurulmuştur. Kullanılan yasal kurumsal serbestleşme yöntemi bu anlamda başarıya ulaşmıştır. Bununla birlikte 2003’ten sonra İsviçre’de hava trafik kontrolü kaynaklı kazalarda gözle görülür bir artış gözlenmekte olup, bu artış Avrupa ortalamasının da üstünde bulunmaktadır.

Bu örnek uygulamadan aşağıdaki dersler çıkarılmaktadır:

  • Hava trafik kontrol hizmetlerinin fiyatlandırılmasında sıkıntılar yaşanmıştır. Buna benzer doğal tekel olan kamu hizmetlerinin her boyutunun fiyatlandırılması ayrıntılı olarak belirlenmelidir. Bu fiyatlar belirlenirken örnek ülke uygulamalarından yararlanılmalıdır. Böylesi alanlarda yatırım maliyetlerinin yüksek olması nedeniyle fiyatlandırmada hata yapıldığında, düşük maliyetli hizmet sunma güdüsü güvenlik sorunlarına yol açabilmektedir.
  • Hava trafik hizmetleri özel şirketlere gördürülecekse, özel şirketlerin temel kaygılarının etkinlik ve kar olduğu bilinerek bu alanların iyi düzenlenmesi ve denetlenmesi gerekmektedir. Bu tür doğal tekellerin serbestleşmesi durumunda düzenleyici ve denetleyici fonksiyonlar ve standartlar çok ayrıntılı olarak belirlenmelidir. Skyguide örneğinde hem işleten hem de düzenleyen aynı tüzel kişi olduğundan güvenlik standartları düzgün belirlenmemiş ve yeterli denetim yapılmamıştır.
  • Hava trafik kontrolü gibi yatırım maliyetleri yüksek doğal tekel hizmetlerde maliyet azaltma uğruna güvenlik performanslarının düşük tutulması uzun vadede daha büyük maliyetlere yol açabilmektedir.

.

Yunus Emre İLKORKOR

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız.

_____________________________

[i] John Züchner, “Private Prisons in the US”, Limits to Privatization – How to Avoid Too Much of a Good Thing, Der. Ernst Ulrich von Weizsäcker, Oran R. Young ve Matthias Finger, Cromwell, London: 2005, s. 169 – 171.

[ii] Thomas Thümmel ve Max Thümmel, “Privatization of Telecommünication in Japan”, Limits to Privatization – How to Avoid Too Much of a Good Thing, Der. Ernst Ulrich von Weizsäcker, Oran R. Young ve Matthias Finger, Cromwell, London: 2005, s. 76 – 79.

[iii] Matthias Finger, “Skyguide: A Case of Corporatization”, Limits to Privatization – How to Avoid Too Much of a Good Thing, Der. Ernst Ulrich von Weizsäcker, Oran R. Young ve Matthias Finger, Cromwell, London: 2005, s. 104 – 107.

Yunus Emre İlkorkor Hakkında

Yunus Emre İLKORKOR: (Ankara) Çorum doğumludur. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinden lisans, Washington DC ‘de bulunan American Üniversitesi Kamu Yönetimi Bölümünden yüksek lisans derecesi almıştır. Halen Ankara Üniversitesinde Uluslararası İlişkiler Bölümünde Afrika Çalışmaları yüksek lisans programına devam etmektedir. İyi derecede ingilizce bilmekte olup Fransızca okur-yazarlığı bulunmaktadır. Daha İyi Düzenleme, Düzenleyici Reform, Kamu Politikaları, Uluslararası Kalkınma, Kamu-Özel Sektör İşbirliği Modelleri, Afrika ve Pasifik Asya ilgi duyduğu alanlardır.

BENZER İÇERİKLER

Yorum Ekleyebilirsiniz