Twitter Facebook Linkedin Youtube

SİVİL TOPLUMUN SİVİLLEŞME AŞAMALARI

Nuri ÇEL?K

Nuri ÇEL?K

AB Müktesebat?na uyum çerçevesinde haz?rlanarak yürürlü?e konulan 03.08.2002 tarih ve 4771 say?l? Kanunun 3. maddesi ile 2908 say?l? Dernekler Kanunun 46. maddesinde yap?lan de?i?iklikle; Dernekler ile ilgili hizmetleri yürütmek üzere ?çi?leri Bakanl??? bünyesinde Dernekler Dairesi Ba?kanl???n?n kurulmas? ve ayn? Kanunun 73. maddesinde yap?lan de?i?iklikle de; ?çi?leri Bakanl???nca, derneklere ili?kin i? ve i?lemleri yürütmek, hizmetleri görmek üzere illerde valilikler, ilçelerde de kaymakaml?klar bünyesinde derneklerle ilgili bir birim olu?turulmas? hükmü getirilmi?tir. 31.07.2003 tarihinde ç?kart?lan 4970 say?l? yasa ile 3152 say?l? ?çi?leri Bakanl??? Te?kilat ve Görevleri Hakk?nda Kanun’da yap?lan düzenleme ile ?çi?leri Bakanl???nda Dernekler Dairesi Ba?kanl???n?n yeri ve görevleri belirlenmi?tir. Dernekler Dairesi Ba?kanl??? ve ta?ra te?kilat?n?n kurulu? ve görevleri ile ilgili olarak haz?rlanan yönetmelik Resmi Gazete’nin 15.10.2002 tarih ve 24907 say?l? nüshas?nda, de?i?iklikler ise 04.09.2003 tarih ve 25219 say?l? nüshas?nda yay?mlanarak yürürlü?e girmi?tir. Derneklere ili?kin bilgi, belge ve dökümanlar?n Emniyet Genel Müdürlü?ünden devral?nmas?yla Dernekler Dairesi Ba?kanl???n?n merkez te?kilat? 9 Ekim 2003 tarihi itibariyle faaliyete geçirilmi? olup, derneklerle ilgili i? ve i?lemler yürütülmeye ba?lan?lm??t?r. Dernekler Dairesi Ba?kanl???n?n ta?ra te?kilatlar? da bu tarihten sonra h?zla olu?turularak dernekler ile ilgili i? ve i?lemler ta?ra güvenlik birimlerinden devral?nm??t?r. Di?er taraftan, 04.11.2004 tarihinde kabul edilen 5253 say?l? Dernekler Kanununun 38. maddesi ile 3152 say?l? ?çi?leri Bakanl??? Te?kilat ve Görevleri Hakk?nda Kanun’da ve 2860 say?l? Yard?m Toplama Kanununda yap?lan de?i?iklikle yard?m toplama faaliyetleri ile ilgili i? ve i?lemleri yürütme görevi Dernekler Dairesi Ba?kanl??? ve ta?ra dernekler birimlerine verilmi?tir.(1)

Bu a?amaya gelinene kadar, Avrupa Birli?ine uyum sürecinde Anayasa dâhil hemen hemen bütün yasa ve yönetmeliklerde de?i?iklik yap?lm??t?r. Örne?in, 8 Aral?k 2001 de 4721 say?l? Yeni Medeni Kanun kabul edilmi? ve Yeni Medeni Kanun da 1 Ocak 2002 de yürürlü?e girmi?tir. 23 Kas?m 2004 tarihinde de 5253 say?l? Yeni Dernekler Kanunu yürürlü?e girmi?tir. Ancak bu Anayasa ve yasa de?i?iklileri STK’lar ile ilgili bütün sorunlar? çözmemi?tir. Dolay?s?yla bu sorunlar? öncesi ile birlikte de?erlendirmek gerekmektedir. Öncelikle 1982 Anayasas?ndan kaynaklanan sorunlar? ortaya koymakta yarar vard?r.(2)

1982 Anayasa’s?n da STK’lar ile ilgili maddeler, 13., 14., 26., 33., 34., 51.ve 135. maddelerdir. 1982 Anayasas? 2004 y?l? de?i?ikli?ine kadar dokuz kez de?i?mi?tir. Bu de?i?ikliklerin be?i bizzat uyum yasalar? ile gerçekle?tirilmi?tir.(3) Ancak STK’lar?n? ilgilendiren ve sorunlar?n? çözen de?i?iklikler en son 2001 y?l?nda yap?lm??t?r. Bu kapsamda Anayasan?n 135. madde de?i?ikli?ine de?inmek gerekmektedir. 135. maddenin 3. ve 4. f?kralar? yani, ‘meslek kurulu?lar?, kurulu? amaçlar? d???nda faaliyet gösteremezler, siyasetle u?ra?amazlar, siyasî partiler, sendikalar ve derneklerle ortak hareket edemezler. Siyasî partiler, sendikalar ve sendika üst kurulu?lar?, meslek kurulu?lar? ve üst kurulu?lar? organlar?n?n seçimlerinde aday gösteremezler ve belirli adaylar?n leh veya aleyhlerinde faaliyette bulunamazlar ve propaganda yapamazlar’ hükmü 1995 de?i?ikli?i ile Anayasadan ç?kar?lm??t?r. 2001 y?l?nda 4709 ve 4720 say?l? uyum yasalar? çerçevesinde Anayasada yap?lan de?i?iklikler ?u ?ekildedir;

* Temel hak ve hürriyetlerin s?n?rland?r?lmas? ba?l??? alt?nda, en önemli de?i?iklik 2001 y?l?nda gelmi?tir. Bu de?i?iklik ile genel s?n?rlama sebepleri kald?r?lm??t?r.

*Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullan?lmas?n? düzenleyen maddede ise, 2001 de?i?ikli?i ile kötüye kullan?m say?lan durumlar azalt?lm??t?r.

* Dü?ünceyi aç?klama ve yayma hürriyetini düzenleyen madde kapsam?nda yap?lan de?i?iklik ile farkl? dillerin kullan?lmas? yasa?? kalkm??t?r.

* “Dernekler, siyasî amaç güdemezler, siyasî faaliyette bulunamazlar, siyasî partilerden destek göremez ve onlara destek olamazlar, sendikalarla, kamu kurumu niteli?indeki meslek kurulu?lar? ve vak?flarla bu amaçla ortak hareket edemezler hükmü” de 1995 tarih ve 4121 say?l? Kanunla de?i?tirilen 33’üncü maddenin yeni ?eklinde bulunmamaktad?r. Dernek kurma hürriyeti de 33. maddede düzenlenmi?tir. 2001 de?i?ikli?i ile baz? genel s?n?rland?rma sebepleri de kald?r?lm??t?r.

* Anayasan?n toplant? ve gösteri yürüyü?ü düzenleme hakk?, ba?l???n? ta??yan 34. Maddesinde 2001 y?l?nda yap?lan de?i?iklikle, bu maddenin 5.f?kras? olan derneklerin, vak?flar?n, sendikalar?n ve kamu kurumu niteli?indeki meslek kurulu?lar?n?n kendi konular? ve amaçlar? d???nda toplant? ve gösteri yürüyü?ü düzenlemelerini yasaklayan hüküm kald?r?lm?? ve demokratikle?me aç?s?ndan önemli bir ad?m at?lm??t?r.

*Anayasa’n?n 51. maddesi ise sendika kurma hakk?n? düzenlemektedir. Bu maddedeki “i?çi ve i?veren” ibaresi “çal??anlar ve i?verenler” olarak de?i?tirilerek i?çi olmayan kamu çal??anlar? için de sendika kurma hakk?n?n anayasal temelleri at?lm?? oldu. Ayr?ca i?çi sendikas?na üyelik ya da yöneticilik için baz? k?s?tlay?c? ve yasaklay?c? hükümlerde maddeden ç?kar?lm??t?r.

Görüldü?ü gibi STK’lar ile ilgili Anayasadan kaynaklanan baz? sorunlar yap?lan köklü de?i?ikliklerle giderilmi?tir. Anayasa de?i?iklikleri ile paralel olarak yasalarda da yap?lan düzenlemeler ile bu durum peki?tirilmi?tir. Yap?lan yasal de?i?ikliklere bakt???m?zda ise 2908 say?l? Dernekler Kanununda oldukça fazla yasak ve k?s?tlay?c? hüküm bulunmaktayd?. Hak ve Özgürlükler tan?n?yor ancak ard?ndan istisnalarla dolu bir liste geliyordu. 2908 say?l? Dernekler Kanunundan kaynaklanan sorunlar yeni Dernekler Kanunu ile büyük oranda giderilmi?tir.(4)

Yeni Dernekler Kanunu yürürlü?e girdi?i 2004 y?l? sonuna kadar derneklerin kar?? kar??ya kald?klar? sorunlar ve bu sorunlar? ortadan kald?ran yeni Dernekler Kanunun hükümlerine bakacak olursak; 2908 say?l? Dernekler Kanununda Dernekler ile ilgili özel ve a??r? düzenlemeler vard?. Ayr?ca her alanda a??r? k?rtasiyecilik ve bürokratik i?lemler söz konusuydu. Ancak, 5253 say?l? Dernekler Kanununda bu sorunlar büyük oranda giderilmi?tir. Ayr?ca kanunun sahip oldu?u a??r dil yeni kanunda dikkate al?nm?? ve yeni kanun metni ideal bir sadeli?e kavu?mu?tur. 2908 say?l? Dernekler Kanunu sadece gerçek ki?ilere dernek kurma ve üye olma hakk? tan?maktayd? ve dernek kurabilecek olan ki?iler ve üyelik ile ilgili k?s?tlay?c? ve yasaklay?c? hükümler bar?nd?rmaktayd?.(5) 5253 say?l? Dernekler Kanununda ilgili maddelere tüzel ki?ilerinde dernek kurabilecekleri hükmü eklenmi?tir. Ayr?ca, eski hükümlüler ve çocuklar?n dernek kuramayaca?? ile ilgili hükümler kald?r?lm?? ve yeni Dernekler Kanununda Dernek kurabilme ?artlar? geni?letilmi?tir. Bu kapsamda eski hükümlüler, çocuklar, ö?renciler ve memurlar ile ilgili s?n?rlamalar kald?r?lm??t?r. Eski Cemiyetler Kanununda, Avrupa Birli?i ülkelerinde ve Birli?e yeni kat?lan ülkelerde genelde derneklerin en az 2–5 ki?i taraf?ndan kurulabilece?i kural? vard?r.(6) Dernek kurmak için gerekli ki?i say?s?n?n yüksek tutulmas? dernek kurmay? zorla?t?ran ve anti demokratik bir uygulama olarak kabul edilmektedir. Ancak yinede, 2908 say?l? Dernekler Kanununun 1. maddesinde yer alan dernek kurmak için en az yedi ki?inin gerekli oldu?u hükmü, 5253 say?l? Dernekler Kanununun 2. maddesi ile aynen korunmu?tur.

2908 say?l? Dernekler Kanunu, federasyon ve konfederasyon kurulmas?n? zorla?t?ran hükümler içermekteydi. Fakat yeni Dernekler Kanununda federasyon ve konfederasyon kurulmas? ya da temsilcilik aç?lmas? ile ilgili bir yasak bulunmamaktad?r. Federasyon ve konfederasyonlar ile ilgili sadece bu olu?umlar?n sona ermesi ile ilgili bir düzenleme bulunmaktad?r. 2908 say?l? Dernekler Kanununda, Uluslararas? ili?kilere ve faaliyetlere ili?kin a??r? k?s?tlamalar?n varl??? ve bu faaliyetlerin bakanlar kurulu iznine ba?lanm?? olmas? derneklerin özgürlüklerini önemli ölçüde k?s?tlamaktayd?. Yeni Dernekler Kanununda yabanc? derneklerin Türkiye’deki faaliyetleri ve Türkiye’deki derneklerin uluslararas? faaliyetleri D??i?leri Bakanl???’n?n olumlu görü?ü ve ?çi?leri Bakanl???’n?n iznine ba?l?d?r. Ancak genel olarak uluslararas? faaliyetler ile ilgili k?s?tlamalar büyük oranda giderilmi? durumdad?r.

2908 say?l? Dernekler Kanununda derneklerin yay?n haklar?n?n k?s?tlanm?? olmas?, ifade özgürlü?üne ili?kin ciddi bir ihlaldi. Yeni Dernekler Kanununda yay?n haklar? ile ilgili bir düzenleme do?al olarak ta bir k?s?tlama bulunmamaktad?r. Faaliyet alan? yasa??n?n geni? tutulmu? olmas? derneklerin kar?? kar??ya olduklar? önemli sorunlardan bir di?eriydi. Yeni Dernekler Kanununda derneklerin faaliyet alan? ile ilgili insan hak ve özgürlüklerine ayk?r? bir hüküm bulunmamaktad?r. 2908 say?l? Dernekler Kanunu derneklerin mülkiyet haklar?na da k?s?tlama getirmi?ti. Yeni Dernekler Kanunu derneklerin ta??nmaz mal edinmeleri önündeki engelleri de kald?rm?? durumdad?r. Eski kanunda kurulmas? yasak olan derneklerle ilgili k?s?tlamalar geni? tutulmu?tu. Ayr?ca siyasi amaç gütmenin yasak olmas? 2908 say?l? Dernekler Kanununa yöneltilen ele?tirilerden bir di?eriydi. Yeni Dernekler Kanununda kurulmas? yasak dernekler ?eklinde bir hüküm yoktur. Hatta Platform olu?turulmas? konusunda yeni bir düzenleme de Dernekler Kanununa dâhil edilmi?tir.

Derneklerin denetiminde ba??ms?z kurumlar?n olmamas? ciddi bir sorundur. 2908 say?l? Dernekler Kanunu derneklerin çok say?da ki?i ve kurum taraf?ndan denetlenebilece?i ?eklinde düzenlemeler vard?. Yeni Dernekler Kanununda iç denetim esas? getirilmi?tir. Yeni getirilen iç denetim maddesi ile derneklerde iç denetimin esas oldu?u belirtilerek, denetim kurulunun yetkileri ve sorumluluklar? tan?mlanm?? ve art?r?lm??t?r. Suç ve cezalar Türk Ceza Kanununda de?il Dernekler Kanununda düzenleniyordu. Bu cezalar ise oldukça a??r müeyyideler içermekteydi. Yeni Dernekler Kanununda suç ve cezalar hafifletilerek önemli bir ad?m at?lm??t?r. Gelir kaynaklar?n?n s?n?rland?r?lmas? derneklerin kar?? kar??ya kald?klar? en temel sorunlardan birisiydi fakat yeni Dernekler Kanunu ile bu konudaki bütün s?n?rlamalar kald?r?lm??t?r. Derneklerin devlet yönetiminde karar alma sürecine kat?l?m? öngörülmemi?ti. Yeni Dernekler Kanunu ve di?er kanunlardaki düzenlemeler ile bu konudaki yasal engeller kalkm?? ve Yeni Dernekler Kanunu derneklere, kamu kurum ve kurulu?lar? ile görev alanlar?na giren konularda ortak projeler yürütebilme hakk? tan?m??t?r.

Dernekler genel olarak, gönüllü ki?ilerin ücret almadan çal??malar? sonucu faaliyetlerini yerine getirmektedirler. Ancak gönüllülerin yeterli olamad?klar? durumlarda ücret kar??l??? çal??an ki?ilere de ihtiyaç do?maktad?r. 5253 say?l? Dernekler Kanunu ile yap?lan düzenleme, dernek hizmetlerini yürütmek için yönetim kurulu karar? ile ücretli personel çal??t?rabilme imkân? getirmi?tir. Ayr?ca bu düzenleme ile dernek yönetim ve denetim kurullar?n?n kamu görevlisi olmayan ba?kan ve üyelerine genel kurul karar? ile ücret verilebilmesi hakk? tan?nm??t?r. Dernek hizmetleri için görevlendirilecek üyelere de genel kurul karar? ile gündelik ve yolluk ödenebilmesi imkân? tan?nm??t?r. 5253 say?l? Yeni Dernekler Kanununun 23 Kas?m 2004 de yürürlü?e girmesi ile derneklerle ilgili olarak var olan yasak ve k?s?tlamalar yasal temellerini büyük oranda kaybetmi? oldular.

Türkiye’nin 1987 tarihinde Avrupa Birli?i adayl?k talebini yinelemesi üzerine sivil toplumun önündeki engeller yava? yava? kalkmaya ba?lam??t?r. Köklü reformlar ise Avrupa Birli?i adayl???n?n kabul edildi?i 1999 y?l?ndan sonra yap?lmaya ba?lanm??t?r. Avrupa Birli?i uyum sürecinde Anayasa ve yasalarda yap?lan de?i?iklikler ile tüm hak ve özgürlüklerin düzenlenmesine ve korunmas?na gidilmi?tir. 1.Ocak 2002 tarihli ve 4721 say?l? Yeni Medeni Kanununda dernekler ve vak?flar daha ayr?nt?l? düzenlenmi?tir.(7) Yeni Medeni Kanununun Tüzel Ki?ilikler ba?l???n? ta??yan k?sm?ndaki, 56. madde ile 100. madde aras?ndaki maddeler dernekler ile ilgilidir. 101. madde ile 117. madde aras?ndaki maddeler de vak?flar ile ilgilidir. Ayr?ca 17 ?ubat 2006 tarih ve 26083 say?l? yönetmelik ile ilk defa mevzuat haz?rlama sürecine STK’lar da dâhil edilebilece?i düzenlenmi?tir. Bugün STK’lar?n mevzuattan kaynaklanan sorunlar büyük oranda giderilmi?tir.

Nuri ÇEL?Knuricelik@sahipkiran.org

Yazar?n di?er yaz?lar? için t?klay?n?z.

—————————————————————————————————————————————————————-

KAYNAKÇA:

(1) http://www.dernekler.gov.tr/tr/Teskilat/tanitim.aspx

(2) Karaku?, Olcay,(2006), Avrupa birli?i uyum sürecinde Türkiye’deki sivil toplum kurulu?lar?,yüksek lisans tezi, Isparta, s.82

(3) <http://www.belgenet.com/arsiv/anayasa/1982_dm.html> (29.06.2006),

1995 ve 2001 y?l? anayasa degisiklikleri ile ilgili bak?n?z;1) Ergun ÖZBUDUN, 2001 Anayasa

Degisiklikleri ve Siyasal Reform Önerileri,

<http://www.tesev.org.tr/projeler/ozbudun_anayasa.php> (8.4.2006),

 <http://www.anayasa.gen.tr/1982ay-hazirlik.htm> (8.04.2006),

 YAYLA, BIÇAK, UÇAR

(4) YAYLA, BIÇAK, UÇAR

(5) TÜRKYE ÜÇÜNCÜ SEKTÖR VAKFI, Dernekler Kanunu’nun Baz? Maddelerine liskin

Kars?last?rmal? Rapor, TÜSEV Yay?n?, stanbul, 2004,

<http://www. stgm.org/mevzuat.php> (18.07.2006)

(6) TÜRK?YE ÜÇÜNCÜ SEKTOR VAKFI

(7) <http://www.byegm.gov.tr/on-sayfa/medeni-kanun.htm> (06.05.2006)

 

Yorum Ekleyebilirsiniz